To order Eer tegen eer. Een cultuurhistorische studie van schaking tijdens de Republiek, 1580-1795, yet only available in Dutch, go to Uitgeverij Verloren


Honour versus Honour.

A Cultural History Study of Elopement in the Dutch Republic, 1580-1795


In the sixteenth century the authorities in the Low Countries (and elsewhere on the continent) took drastic steps to end marriages without parental consent or by forcing parents to consent to a marriage of minors by running away, i.e. elopements. The problem was not a possible lack of love between the two young people, but, as many researchers point out, a matter of safeguarding the family fortune. All actions were directed to stop the diffusing of capital just because a daughter who fell in love with the wrong man. Emperor Charles v ruled in his Eternal Edict of 1540 that marriage without parental consent couldn’t lead to passing the fortunes of the family of the girl to the young man. Even at the Council of Trent (1545-1563) discussions ran high whether the parents should have the ultimate right to consent to marriage of boys over fourteen and girls over twelve years old. But the doctrine of consensus between the youngsters prevailed, though with some impediments for runaway couples, as laid down in the encyclical letter Tam etsi. For instance, the two must be, after leaving their parents’ home, separated and the girl questioned whether she was forced or not. Clandestine marriages were forbidden. They could only take place after banns and before several witnesses.

In the Politieke Ordonnantie of 1580, the protestants who just had come to power in Holland stated clearly that no marriages between minors could take place without parental consent. Minority in Holland meant for a girl being over twenty and a boy over twenty-five years. If older their parent could protest and bring their reasons forward to the local government. These decrees didn’t have the desired effect in the early modern Dutch Republic between 1580 and 1795, as the proclamation of new laws in the provinces of Utrecht in 1650 and in Gelderland, 1660, and even a stricter one in Holland in 1751, prove. I found at least 187 cases of elopement that took place in this period. There must have been more cases, a dark number of which we know nothing. I studied cases from all over the Republic, not only Holland. I analysed the archival files, also those of cases that were already mentioned in research literature. I found only a few articles of authors who gave their view on elopements and who tried to analyse the phenomenon.

Thus, the main question of my dissertation is: Why did elopements, or schaking in Dutch, take place in early modern Dutch Republic? Apparently, the new harsh laws and protestant doctrine didn’t have the desired effect. Something else must have played a significant role. Schaking or elopement is up till now defined as carrying off a woman with or without her consent. The latter type is called schaking met geweld, or violent abduction, the former vrijwillige schaking, voluntary elopement. This typology was introduced by the Dutch historian Donald Haks in 1982. His analysis, based mostly on a mix of legal history and economic motives, was not meant to be profound or extensive, but it nevertheless is referred to in many studies. The 187 cases show a variety of happenings, facts, insinuations, stories, emotional outbursts, secret notes, legal finetuning and testimonies. About 70 of them contain vivid descriptions of what happened between the two, young people and her parents. The sources give us an intimate insight in early modern life, but in quite a chaotic way. To deal with this I created some order in these chaotic events.

I chose the instrument of figurations, loosely based on the views of sociologist Norbert Elias. His interdepend power relations and power balances offered me the way to classify elopements in two divisions. One group containes elopements of a couple whose relation was known to her family, and the other of couples whose relation was unknown. The first division is based on the fact that family of the young woman was familiar with the affair of the young couple, and agreed to it. But when asked to consent to a marriage, the family however refused. The couple couldn’t accept this decision and decided to go away, hoping her family would be forced by this outrageous behaviour to give their consent yet. I could this variety simply The Refusal.

Sometimes only the daughter complied with her family and accepted their refusal, but not the young man. He felt betrayed, in my view dishonoured, which forced him to take drastic action. He planned a ‘violent’ abduction to get his girlfriend separated from her family. In a public show of force, either he took her up on the streets and ran off with her, or went into the house, sometimes a safe haven to protect her from him, and carried her off. I name this kind of elopement The Own Direction.

The second division show us parents or family who know nothing about the intimate relations between their daughter, niece, cousin or ward and a young man. In this division, we also see two different processes of elopement. The first is what I call The Discovery. Their love was found out by a member of the family, and suddenly, despite their hopes, the family reacted violently against the love between the daughter and her young man. In most cases, he was socially unacceptable, from a lower class. The ensuing events led to their flight.

The others show us a secret affair, mostly between a foreign military officer and a girl of local standing, that became known the moment the pair escaped. The shocked family knew nothing and started a kind of posse to bring back the girl and have the young man arrested. I style this version as The Sweeping Off.

Next to these four types of elopements, or elopement figurations as I call them, I found a fifth: The Family Feud. In this one or both parents of a minor girl had died. Both the families of her father and her mother want to take the fortune that she would inherit. Both parties plot to get her married with their own favourite. Sometimes they pretend to take the girl on a trip, with consent of the other party, and consequently keep her and marry her off. Sometimes they organise an elopement after which the girl is married with their consent, but not with that of the guardians of the other, inlaw family.

After analysing the sources of these 187 cases I concluded that Haks’ division in voluntary and violent elopements was not as strict as it suggests. Only 10 percent of the cases were violent, 90 percent non-violent. In some cases, it appeared that the youngsters did not run away, but were part of an organised action by a part of their family who sought to keep the often-considerable fortune within their own ranks at the costs of another part of the family, often their in-laws.

A second finding was that the girl’s part in the process of an elopement was important. She was the key-figure.

A third conclusion is that elopements were not only a case between a young man and a minor, unmarried, often richer young woman, but between the couple and her family. The family, in a certain way, forced the couple to elope when it refused the young man as a candidate in marriage. The family was the third party. There was also a fourth party who influenced the elopement process: the authorities, like the local, the supreme provincial and national powers, and in a lesser degree the protestant church. Another conclusion is that rape was not part of elopements or abductions. In only one case the young man explicitly, according to the victim, threatened an unwilling girl with rape.

But the most important finding, until now overlooked in Dutch studies, was the considerable and often decisive role of honour in the process of an elopement. The five types of elopement figurations are all determined by honour. Of course, money, love and social climbing were important, but these aspects do not fully explain why a young man and a young woman, often after a long debate between them (I didn’t find any spontaneous elopements, decided in an impulsive moment or mood, without any preparations), sometimes even after discussions with her parents (the parents of the young man are seldom in view and don’t play a decisive role) decided to go for it. They knew they would be disgraced, they also knew they would deliberately disgrace her parents, her family. They put their future on this one card, hopefully their trump card, to get permission to marry by going away. I found that for the couple money was not a big issue, the young man often had some means of himself. Love was in almost all cases present, though not very much expressed, because that would signify that the young woman had been made ‘love mad’ by an evil man who was after her virginity and the family fortune.

         It is my conclusion that honour made them do and act, as it made her family do and act to protect their honour. And why honour? Many researchers emphasize the importance of honour in early modern times. I refer to the views of, among others, Julian Pitt-Rivers (1968), Frank Henderson Stewart (1994), James Bowman (2006), Alexander Welsh (2008), Keith Thomas (2009), and Robert Oprisko (2012), to Martin Dinges (1997; 2004), Gerd Schwerhoff (2004), Dagmar Burkhart (2006) and Winfried Speitkamp (2010) and to Herman Roodenburg (1992; 1996; 2004), Lotte van de Pol (1992), Luuc Kooijmans (1997) and Conrad Gietman (2010). They regard honour as a normal, acceptable characteristic of daily life, for every man or woman. Honour signified a person’s worth. It measures the ‘good feeling’ other people have of him or her. It was a kind of currency, a social capital that one could gain or lose, and which needed protection in a constant battle in the society, in the honour group in which one lived. To lose honour often meant losing it to someone else. A good reputation helped in daily life, in getting credit, in getting help from others, in finding the right husband or wife, in achieving a respectable position in society. And so, we can understand that the highly dishonouring action of elopement had a great impact, because it was in almost all case a deliberately choice, perhaps even a forced way of action because there wasn’t any other left.

To understand honour as an essential aspect of elopement, I define several important key notions. The first is what I call het eervertoog, or the honour discourse. In early modern times a constant discussion was going on within honour groups about how a member behaved, reacted, lived per what was considered honorable by the honour group or not. We can even detect a special discourse concerning elopements. As soon as a young man and a minor girl ran away, this action is defined within the framework of a horrible elopement. That means that the girl must have been innocent and the boy the evil genius, who deserves the death penalty. This schakingsvertoog, or elopement discourse, turns up in almost every case. It has nothing to do with the factual behavior, it was a way to define and signify the actions of the pair, and foremost of the young man, as criminal and wrong. Another key notion is what I call personal honour. Every person has this, and certainly many of the young men show a high sensitivity towards honour. But the same goes for the girl. Of course, she doesn’t want to be abducted or eloping with her young man, realising this would dishonour her, but she presents herself as the one who ‘asked’ the young man to accompany her to a safe place, away from her family, who keeps her in ‘slavery’. She can’t accept this any longer and must, whatever the consequences, protect her personal honour.

Her family too has a kind of personal honor or group honour, which determines who is accepted as a member of their honour group and who isn’t. So, a family who is confronted with an elopement feels its very existence threatened and takes immediate action, like hunting the pair, calling in help from relatives or the authorities to end this terrible situation.

Next to personal honour I noticed the existence of honour position. That is the place a person has in an honour group. If someone wants to keep on being a part of this group, then he or she should behave according to the group honour discourse (or code). A schaker, eloper, is breaking into the group by taking away a member. This shocking action is very hard to repair. The honour group of the girl, her family, will not easily give the young man an honour position after all that has happened. He is often not very much interested in this; his personal honour and his honour position in his own honour group(s) is strengthened by his marriage to this girl of an important family. In several cases, we see that a couple is indeed allowed to marry, but must live outside the honour group of her family. Another proof is that many times, especially in the figuration of The Refusal, the daughter is allowed to return to the honour group of her family if and when she leaves her lover and promises never to see him again or send him money or leave anything in her will, she must subject herself to her family, who will find her another husband, who will strengthen the honour position of the family. We can then see the emotional impact of a young man who, being of a lower class than his beloved, sees a possibility to augment his personal honour by marrying her, and of a young girl who feels herself forced by her family to lose her honour position in her family just to protect her honour. Thus, a contest unfolds between the honour of the family against the honour of the young pair. Their subsequent actions, from both sides, are aimed at lowering the honour of the opposite party while protecting its own honour. This erehandel, or honour trade, consisting of ‘honour reflexes’ which must be expressed on pain of dishonour, continues until one of the parties accepts the status quo and subjects to the wishes of the other. In several cases this takes many years in which a stalemate develops and only ends after the deaths of important players. The ending of an elopement is, in the cases of more prominent families, a matter of asking and receiving, together with the couple, the grace of the sovereign. In the Republic sovereignty belonged to the provincial States, sometimes the States General or the Stadholder. In the cases of people in towns or villages the local church council mediates a truce which helps both parties to come to terms with the new situation. But there are cases in which an accommodation is no longer possible, because the personal honour of the father or group honour of the family of the girl prevents any reparation of the lost honour.

So therefore, I define schaking, or elopement, not just as an abduction or running away of a young man with a minor girl to get married, but as a change in their honour positions, which is governed by honour trade and honour reflexes, of which the most important one is their running away. Their self-chosen seclusion is aimed at forcing the family of the girl to consent to their marriage which until then was refused as it affects the family honour position.



Een kwestie van eer

Wat is schaking?

Schaking was een door erehandel beheerste verandering van eerposities van een jongeman en een jonge vrouw, leidend tot hun gezamenlijk vertrek. Het doel daarvan was een huwelijk dat door haar familie als ongewenst werd beschouwd, omdat het de eerpositie van die familie aantastte.

Definitie schaking

Schaking wordt vaak beschouwd als het moment van vertrek, maar dat is een te beperkte definitie: het proces van schaking begint bij de eerste kennismaking van het paar. Het feitelijke vertrek maakte van schaking een voldongen feit. Daarmee was het proces overigens nog niet afgelopen, want ook de achtervolging, de publieke ophef, het terughalen, de rechtszaak en de eventuele gratieverlening behoorden tot het proces. Het begrip schaking kon verwijzen naar verleiding, verkrachting, ontvoering, crimen raptus of clandestiene huwelijken. Dat laatste staat centraal in het boek Een cultuurhistorische studie van schaking tijdens de Republiek, 1580-1795.

Beëindiging schaking

Schaking eindigde ofwel met een huwelijk dat al dan niet door de familie werd geaccepteerd, of met het terughalen van het meisje. Eerherstel voor het paar en voor de familie was mogelijk via gratie, genade of dispensatie van de soeverein. Als eerherstel niet haalbaar was, werd het meisje verstoten.


Van confrontatie tot vlucht: het fenomeen schaking kende verschillende scenario’s. Vanuit eer geredeneerd waren er vijf soorten schakingsfiguraties:

  1. De Weigering: het meisje koos bewust voor de schaker.
  2. De Eigenrichting: de schaker nam het recht in eigen hand.
  3. De Overrompeling: het paar confronteerde de familie.
  4. De Ontdekking: de familie van het meisje ontdekte en verbood de relatie.
  5. De Familieruzie: binnen de familie van het meisje vond een confrontatie plaats tussen de familie van de vader en de familie van de moeder. Het paar had geen centrale rol.


Van vrijer tot dagdief

Het thema schaking staat centraal in de hier besproken kluchten. Verschillende schakingsfiguraties, eerposities en eerreflexen passeren de revue. Van ‘wederzyds huwelijksbedrog’ tot ‘snaekse schaking’: deze kluchten belichten het thema schaking in de breedste zin van het woord.


540 resultaat/resultaten gevonden
Pagina 1 van 135

De mislukte schaking

  Vulpius, C.A., De mislukte schaking, tooneel-spel in één bedryf, 1793   Ferdinand is verliefd op Emilia Woudenberg. Hij had haar in 9 weken 6 brieven geschreven maar geen antwoord gekregen, zo verwijt hij haar. Emilia probeert zich te verdedigen, maar Ferdinand gaat daar niet op in en noemt haar “een trouwelooze”. Emilia vindt dat […]

De wiskunstenaars, of ’t gevluchte juffertje

  Langendijk, P., De Wiskunstenaars, of ’t gevluchte juffertje; blyspel, 1e druk 1715   Het speelt in een herberg in Loenen. Eelhart (‘Edelhart’) vraagt aan zijn knecht Filipyn of hij zijn brief aan Izabel heeft gegeven. Filipyn zegt dat het slecht met haar gesteld is. Hij was met die brief naar Utrecht gereden en had […]

Het wederzyds huwelijksbedrog

  Langendijk, P., Het wederzyds huwelijksbedrog, 1714   Lodewijk loopt met zijn compagnon Jan op de Maliebaan in Utrecht te zoeken naar een jonge vrouw die hij gisteren daar zag. Jan denkt Lodewijk, hoewel die edelman is, te arm voor haar is. Lodewijk zoekt in Utrecht ook zijn moeder en zuster. De twee mannen hebben […]

Pagina 1 van 135


Eer tegen eer

Literatuur en archieven over schaking

Voor het promotieonderzoek naar het fenomeen schaking is gebruikgemaakt van onderstaande literatuurlijst, de lijst met gedrukte werken van voor 1800 en de lijst van geraadpleegde archieven. Deze bronnen zijn ook opgenomen in Eer tegen eer. Een cultuurhistorische studie van schaking tijdens de Republiek, 1580-1795. Het proefschrift verscheen in 2017, de handelseditie in maart 2019 bij Uitgeverij Verloren .

Tip: gebruik Ctrl-F om te zoeken in onderstaande lijst.


Aa (1852), Van der: A.J. van der Aa, Biografisch woordenboek der Nederlanden (Haarlem 1852).

Abbott (2010): E. Abbott, A history of marriage (Londen/New York 2010).

Albach (1977): B. Albach, Langs kermissen en hoven. Ontstaan en kroniek van een Nederlands toneelgezelschap in de 17e eeuw (Zutphen 1977) 89-90.

Ankum (1978): J.A. Ankum, ‘Le mariage et les conventions matrimoniales des mineurs. Etudes sur le statut juridique des enfants mineurs dans l’histoire du droit privé néerlandais à partir du treizième siècle – IVA,1’, Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 46 (1978) 203-249.

Apeldoorn (1925), Van: L.J. van Apeldoorn, Geschiedenis van het Nederlandsche huwelijksrecht (Amsterdam 1925).

Appiah (2010): K.A. Appiah, The Honor Code. How Moral Revolutions Happen (NewYork/Londen 2010).

Baake (1998): M.G.A. Baake, Baake 1200-1670 (Valkenburg 1998).

Bagby (2009): L.M. Johnson Bagby, Thomas Hobbes. Turning Point for Honor (Plymouth 2009).

Bailly (2013), Le: M.-C. le Bailly, Een Haagse affaire. De verloren eer van Sophia van Noortwijck (1673-1710) (Den Haag 2013).

Bakker, Noordman en Rietveld-Van Wingerden (2010): N. Bakker, J. Noordman en M. Rietveld-Van Wingerden, Vijf eeuwen opvoeden in Nederland: idee en praktijk, 1500-2000 (Assen 2010).

Barahona (2003): R. Barona, Sex crimes, Honour and the Law in Early Modern Spain. Vizcaya, 1528-1735 (Toronto 2003).

Barnard (1998): T.C. Barnard, The Abduction of a Limerick heiress (Dublin 1998).

Baxter en Margavio (2010): V. Baxter en A.V. Margavio, ‘Honor, Self and Social Reproduction’, Journal for the Theory of Social Behaviour 41-2 (2010) 122-142.

Beek (1970), Van: P. van Beek, ‘Drama in Tilburgse herberg in 1669’, Het Nieuwsblad van het Zuiden, maandag 23 maart 1970. Serie heemkunde-artikelen onder redactie van Ben van de Pol.

Beijerinck en De Boer (1935): F. Beijerinck en M.G. de Boer, Het dagboek van Jacob Bicker Raye 1732-1772 (Amsterdam 1935).

Berry en Foyster (2007): H. Berry en E. Foyster (red.), The Family in Early Modern England (Cambridge 2007).

Besier (1852): L.W.A. Besier, Disquisitionem Historicam de Sociis Delinquendi. Proeve van een historisch onderzoek betrekkelijk de leer en de medepligtigheid, naar het Nederlandsch Strafregt (Utrecht 1852).

Besier en Seiwert (2008): G. Besier en H. Seiwert (red.), Religion-Staat-Gesellschaft, Zeitschrift für Glaubensformen und Weltanschauungen 9-1 (2008). Themanummer Sozial Normen und Skandalisierung.

Biesterveld en Kuyper (1905): P. Biesterveld en H.H. Kuyper, Kerkelijk Handboekje der Ned. Synoden [1568-1619] c.a. (Kampen 1905).

Bijl (1981), Van der: M. van der Bijl, Idee en interest. Voorgeschiedenis, verloop en achtergronden van de politieke twisten in Zeeland en vooral in Middelburg tussen 1702 en 1715. Historische studies uitgegeven vanwege het Instituut voor Geschiedenis der Rijksuniversiteit te Utrecht XLII (Groningen 1981).

Bijleveld (1925): W.J.J.C. Bijleveld, ‘Bijdrage tot de geschiedenis van het geslacht van Maneil’, De Nederlandsche Leeuw 43 (1925) 106-112.

Bijleveld (1940): W.J.J.C. Bijleveld, ‘Van den man, die Oud-Poelgeest herbouwde’, De Nederlandsche Leeuw 58 (1940) 292-294.

Bijlsma (1911): R. Bijlsma, ‘Rotterdamsche Regeeringsgeslachten uit den Bourgondisch-Oostenrijkschen Tijd’, Rotterdams Jaarboekje. Reeks 01, 9 (1911) 182-206.

Blécourt en Japikse (1919): A.S. Blécourt en N. Japikse, Klein Plakkaatboek van Nederland. Verzameling van ordonnantiën en plakkaten betreffende regeeringsvorm, kerk en rechtspraak (14e eeuw tot 1794) (Groningen/Den Haag 1919).

Blok (1980): A. Blok, ‘Eer en de fysieke persoon’, Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis 18 (1980) 211-230.

Blok (1981): A. Blok, ‘Rams and billy-goats: a key to the Mediterranean code of honour’, Man new series 16-3 (1981) 427-440.

Boonen (2004): M. Boonen, ‘De zaak Nobilen-Sammen. Schaking van een Maastrichtse schone’, De Maaseikenaar 35-4 (2004) 195-197.

Booy (1972), De: E.P. de Booy, ‘Dochters, dochters’, Oud-Utrecht 45-9 (1972) 66-69.

Bosman (2008): M. Bosman, Elisabeth de Flines. Een onmogelijke liefde in de achttiende eeuw (Amsterdam 2008).

Bourdieu (1977): P. Bourdieu, Outline of a Theory of Practice. Deel 16 van de serie: E. Gellner e.a. (red.), Cambridge Studies in Social and Cultural Anthropology (Cambridge 1977).

Bourgondiën (2011), Van: M. van Bourgondiën, ‘“Tot een beter, vreedzaam en arbeidzaam leven”. Opsluiting van onhandelbare familieleden in Hollandse werk- en verbeterhuizen gedurende de achttiende eeuw’, Jaarboek Centraal Bureau Genealogie. Deel 65 (2011) 51-87.

Bousema-Valkema (2008): A.G. Bousema-Valkema, ‘Uit de werkgroep Notariële Aktes. Onterving van geschaakte dochter’, Amersfoort en omstreken. Uitgave van de Afdeling Amersfoort en Omstreken van de Nederlandse Genealogische Vereniging 17-2 (2008) 14-15.

Bovenkerk en Leuw (2007): F. Bovenkerk en E. Leuw, Criminologische kennis en de toepasbaarheid daarvan (Den Haag WODC 2007).

Bowman (2006): J. Bowman, Honor. A History (New York 2006).

Brabantse Leeuw, De. Tijdschrift voor genealogie.

Bredius (1915): A. Bredius, ‘Nog een en ander over Hobbema’, Oud-Holland 33-1 (1915) 193-198.

Broers (2003): E.J.M.F.C. Broers, Van plakkaat tot praktijk. Strafrecht in Staats-Brabant in de zeventiende en achttiende eeuw (Nijmegen 2003).

Bronsema (1994-1996): J.B. Bronsema, Van Hugenpoth-Van Maneil: het voor- en nageslacht van Sara Warmoldina Baronesse Van Maneil en Walrad Otto Baron Van Hugenpoth tot den Berenclauw (Nijmegen 1994-1996).

Bunt (1961), Van der: A.W. van der Bunt, ‘Nog eens Dirk Adolf van Reede’, Oud-Utrecht 34-2 (1961) 16-18.

Burkhart (2006): D. Burkhart, Eine Geschichte der Ehre (Darmstadt 2006).

Callenbach (1910): J.R. Callenbach, ‘Een predikant als postillon d’amour’ Rotterdams Jaarboekje. Reeks 01, 8 (1910) 132-149.

Carp (1881): B.H. Carp, Schaking (Leiden 1881).

Carroll (2006): S. Carroll, Blood and Violence in Early Modern France (Oxford 2006).

Castiglione (2003): B. Castiglione, The Book of the Courtier (Mineola 2003).

Cesco (2011): V. Cesco, ‘Female Abduction, Family Honor, and Women’s Agency in Early Modern Venetian Istria’, Journal of Early Modern History 15-4 (2011) 349-366.

Cools, Van Croesen en Pollman (2014): H. Cools, M. van Croesen en J. Pollman (red.), Het Gelijk van de Gouden Eeuw. Recht, onrecht en reputatie in de vroegmoderne Nederlanden (Hilversum 2014).

Cordes (2008): R. Cordes, Jan Zoet, Amsterdammer 1609-1674: leven en werk van een kleurrijk schrijver (Hilversum 2008).

Dargun (1883), Von: L. von Dargun, Mutterrecht und Raubehe und ihre Reste im germanischen Recht und Leben (Leipzig 1883).

Davis (1987): N.Z. Davis, Fiction in the archives. Pardon Tales and their tellers in sixteenth-century France (Stanford 1987).

Delameillieure (2016): C. Delameillieure, ‘Dat zij haers dancks ende moetswillen gegaen es’, Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis 13-2 (2016) 77-100.

Deseure (2008): B. Deseure, ‘“Tot maintien van sijne eer”: herberggevechten in ’s-Hertogenbosch (1650-1800)’, Brabants Heem 59-2 (2008) 44-53.

Deursen (1998), Van: A.Th. van Deursen, Bavianen en slijkgeuzen. Kerk en kerkvolk ten tijde van Maurits en Oldenbarnevelt (Franeker 1998).

Dijck (1967), Van: L.G. van Dijck osa, ‘Haarlemse Brabanders’, De Brabantse Leeuw 16-1 (1967) 158-160.

Dinges (1991): M. Dinges, ‘“Weiblichkeit” in “Männlichkeitsritualen”? Zu weiblichen Taktiken im Ehrenhandel in Paris im 18. Jahrhundert’, Francia 18-2 (1991) 71-98.

Dinges (1997): M. Dinges, ‘Geschlecht und Ehre in der frühen Neuzeit. Französische und Deutsche Beispiele’, Volkskundig Bulletin 23-3 (1997) 171-196.

Dinges (2004): M. Dinges, ‘The uses of justice as a form of social control in Early modern Europe’, in: H.W. Roodenburg en P. Spierenburg, Social control in Europe 1500-1800 (Columbus 2004) 159-175.

Dodt (1846): J.J. Dodt van Flensburg, Archief voor kerkelijke en wereldsche geschiedenissen, inzonderheid van Utrecht, Deel VI (Utrecht 1846).

Dunn (2007): C.S. Dunn, Damsels in Distress or partners in crime? The abduction of women in medieval England (New York 2007).

Dunn (2012): C.S. Dunn, Stolen women in Medieval England. Rape, abduction and adultery, 1100-1500 (Cambridge 2012).

Dunning en Hughes (2013): E. Dunning en J. Hughes, Norbert Elias and Modern Sociology. Knowledge, Interdependence, Power, Process (Londen 2013).

Dursteler (2011): E. Dursteler, Renegade women. Gender, identity and boundaries in the early modern Mediterranean (Baltimore 2011).

Dyserinck (1892): J. Dyserinck, ‘Wolff en Deken’, De Gids 56 (1892) 253-300.

Eeghen (1966-1), Van: I.H. van Eeghen, ‘Een oude band met gedichten over ondergeschoven kinderen en geschaakte juffers’, Amstelodamum 53-11 (1966) 207-212.

Eeghen (1966-2), Van: I.H. van Eeghen, ‘Een schaking in 1652’, Amstelodamum 53-11 (1966) 238.

Eeghen (1967-1), Van: I.H. van Eeghen, ‘Een merkwaardig Amsterdams archiefstuk of het “advies” van schepenen van Amsterdam’, Negenenvijftigste Jaarboek van het Genootschap Amstelodamum (Amsterdam 1967) 63-77.

Eeghen (1967-2), Van: I.H. van Eeghen, ‘De neergang van een voornaam geslacht door een “ongelukkig depensief naturel”’, Jaarboek Centraal Bureau voor Genealogie, Deel 21 (1967) 91-106.

Eeghen (1970), Van: I.H. van Eeghen, ‘Een schaking in 1694 “om van het school leggen bevrijd te zijn”’, Amstelodamum 57-9 (1970) 195-199.

Eeghen (1980), Van: I.H. van Eeghen, ‘Jacob Poppen en Frederick de Witt’, Jaarboek Centraal Bureau voor Genealogie, Deel 34 (1980) 98-117.

Effen (1732-1734), Van: J. van Effen, De Hollandsche Spectator. Aflevering 106-150: 31 oktober 1732-3 april 1733 (S. Gabriëls ed.) (Leiden 1998); aflevering 151-195: 7 april 1733-7 september 1733 (M. de Niet ed.) (Leiden 1999); aflevering 196-240: 11 september 1733-12 februari 1734 (J. de Kruif ed.) (Leiden 2001); aflevering 31-60: 8 februari 1732-23 mei 1732 (E. Groenenboom-Draai ed.) (Leiden 1998).

Egmont (2014): F. Egmont, ‘Brimeu, Marie de’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2014).

Eijsten (1900): J. Eijsten jr., ‘Een schaking te Dordrecht in 1589’, Europa. Letterkundig maandschrift (1900) 5, 101-124.

Elias (1963): J.E. Elias, De vroedschap van Amsterdam 1578-1795 (Amsterdam 1963).

Elias (1971): N. Elias, Wat is sociologie? Aula pocket nr. 462 (Utrecht 1971).

Elias (1997): N. Elias, De hofsamenleving. Een sociologisch studie van koningschap en hofaristocratie (Amsterdam 1997).

Elias en Scotson (1994): N. Elias en J.L. Scotson, The established and the Outsiders. A sociological enquiry into community problems (Londen 1994).

Elsevier (1869): Elsevier, ‘Schaking van jufvr. Catharina Bruininck door Alfonso Cacho de Cantoulo a°. 1595’, De Navorscher. Nieuwe Serie 2e jaargang 19 (1869) 229-234.

Emmanuel (1962): I. S. Emmanuel, ‘Seventeenth-century Brasil Jewry: a critical review’, American Jewish Archives 14-1 (1962).

Engelberts (1925): F.J.G.W.C. Engelberts, Een vergeten Proces (Utrecht 1925).

Espinosa (2007): A. Espinosa, ‘Early modern state formation, patriarchal families, and marriage in absolutist Spain: the elopement of Manrique de Lara and Luisa de Acuna y Portugal’, Journal of Family History 32-1 (2007) 3-20.

Eysten (1912): J. Eysten, ‘Van eene geschaakte joffer’, Nederland 64-1 (1912) 89-107.

Faber (1983): S. Faber, Strafrechtpleging en criminaliteit te Amsterdam, 1680-1811 De nieuwe menslievendheid (Arnhem 1983).

Farr (1995): J. Farr, Authority and sexuality in early modern Burgundy (1550-1730) (Oxford 1995).

Fischer (1961): H.F.W.D. Fischer, ‘De adviezen van de Leidse Professoren – In het bijzonder Tijdens Het Professoraat Van Everardus Bronchorst (1587-1627)’, Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 29-3 (1961) 436-484.

Flamant (1917): A.J.A. Flamant, ‘Limburgsche geschied- en oudheidkundige schetsen II. De schaking van eene abdis van Thorn door de graaf v.d. Bergh’, Publications de la Société historique et archéologique dans le Limbourg à Maestricht. Tome LIII Nouvelle Série Tome XXXIII (Maastricht 1917) 6-9.

Fockema Andreae (1888): S.J. Fockema Andreae, Bijdragen tot de Nederlandsche Rechtsgeschiedenis 1e Bundel (Haarlem 1888).

Fontaine Verwey (1975), De la: H. de la Fontaine Verwey, ‘De geschiedenis van het Amsterdamse Ceasar-handschrift’, Zevenenzestigste Jaarboek van het Genootschap Amstelodamum (Amsterdam 1975) 73-97.

Formsma, Luitjens-Dijkveld Stol en Pathuis (1987): W.J. Formsma, R.A. Luitjens-Dijkveld Stol en A. Pathuis, De Ommelander borgen en steenhuizen (Assen 1987).

Foucault (1976): M. Foucault, De orde van het vertoog. Vertaling C.P. Heering-Moorman (Meppel 1976).

Frevert (2011): U. Frevert, Emotions in history -lost and found (Boedapest/New York 2011).

Frijhoff (2013): W.T.M. Frijhoff, ‘Een Hattemer van wereldfaam: Herman Willem Daendels en de vernieuwing van Nederland’, Bijdragen en Mededelingen Gelre. Historisch Jaarboek voor Gelderland 2013.

Frijhoff en Spies (1999): W. Frijhoff en M. Spies, Nederlandse Cultuur in Europese context Deel 1 1650 (Den Haag 1999).

Fruin (1869): R. Fruin, ‘Uit het dagboek van een Oud-Hollander’, De Gids 33 (1869) 369-416.

Fruin (1886): R. Fruin, ‘Het proces van Gerrit van Bevervoorde’, Bijdragen voor Vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde. 3e reeks, 3e deel (1886) 131-132.

Gall (1985): H.C. Gall, ‘De vermogensrechtelijke consequenties van een 17e-eeuwse maagdenroof’, in: P.L. Nève en E.C.C. Coppens, Sine invidia communico: opstellen aangeboden aan Prof. Dr. A.J. de Groot (Nijmegen 1985) 105-111.

Gall (2002): H.C. Gall, Regtsgeleerde decisien. Aan de raadsheer Pieter Ockers toegeschreven aantekeningen betreffende uitspraken van het Hof (1656-1669) en de Hoge Raad (1669-1678) van Holland, Zeeland en West-Friesland (Amsterdam 2002).

Garrioch (1986): D. Garrioch, Neighbourhood and Community in Paris, 1740-1790 (Cambridge enz. 1986).

Gens Nostra. Tijdschrift van de Nederlandse Genealogische Vereniging.

Geselschap (1973): J.E.J. Geselschap, ‘Triest avontuur van een schoolmeester’, Holland 5 (1973) 294-297.

Gids, De. Nieuwe Vaderlandsche Letteroefeningen.

Gietman (2010): C. Gietman, Republiek van Adel. Eer in de Oost-Nederlandse adelscultuur (1555-1702) (Utrecht 2010).

Gietman en Verschoor (2001): C. Gietman en A. Verschoor, Een goed voor de eeuwigheid. De Gelderse Vicarie Sancti Nicolai, 1501-2001 (Utrecht 2001).

Gijswijt-Hofstra (1984): M. Gijswijt-Hofstra, Wijkplaatsen voor vervolgden. Asielverlening in Culemborg, Vianen, Buren, Leerdam en IJsselstein van de 16de tot eind 18e eeuw (Dieren 1984).

Gillissen (1961): J. Gillissen, ‘Ouderlijke macht in het oud-Belgische recht’, Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 29-4 (1961) 484-506.

Goffman (1964): E. Goffman, Stigma (New Jersey 1964).

Goffman (1974): E. Goffman, Framework analysis. An Essay on the Organization of Experience (New York 1974).

Graadt van Roggen (1949): W. Graadt van Roggen, ‘Politiek en Romantiek op Moersbergen’, Historia 14 (1949) 206-216.

Greilsammer (1988): M. Greilsammer, ‘Rapts de séduction et rapts violents en Flandre et en Brabant à la fin du Moyen-Âge’, Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 56 (1988) 49-84.

Groenendijk (2004): B.R. Groenendijk (red.), Losbandige jeugd: jongeren en moraal in de Nederlanden tijdens de late middeleeuwen en de vroegmoderne tijd (Hilversum 2004).

Grootes (2001): E.K. Grootes, ‘Heusheid en beleefdheid in de zeventiende eeuw’, in: P. den Boer (red.), Beschaving. Een geschiedenis van de begrippen hoofsheid, heusheid, beschaving en cultuur (Amsterdam 2001) 131-145.

Grumbkow en Bouwen (1991), Von: J. von Grumbkow en R. Bouwen, Cultuur in organisaties (Assen 1991).

Haan (1974), De: A.J.M. de Haan, ‘Het huis aan de gracht Herengracht nrs. 19 en 19a’, Jaarboek Die Haghe 1974, 149-173.

Haas (2008), De: A. de Haas, Wie de wereld bestiert, weet ik niet. Het rusteloze leven van Cornelis van der Gon, dichter en zeekapitein 1660-1731 (Amsterdam 2008).

Haas (2014-1), De: A. de Haas, ‘Lindenaer, Johanna Dorothea’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2014).

Haas (2014-2), De: A. de Haas, ‘Stassinon, Isabelle Claire’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2014).

Haase-Dubosc (1999): D. Haase-Dubosc, Ravie et enlevée. De l’enlèvement des femmes comme stratégie matrimoniale au XVIIe siècle (Parijs 1999).

Haks (1982): D. Haks, Huwelijk en gezin in Holland in de 17e en 18de eeuw: processtukken en moralisten over aspecten van het laat 17e- en 18e eeuwse gezinsleven (Assen 1982).

Haks (2011): D. Haks, ‘Schaking, doorgaan en speelreisjes’, Jaarboek Centraal Bureau Genealogie. Deel 65 (2011) 31-50.

Hanley (2003): S. Hanley, ‘“The Jurisprudence of the Arrêts”: Marital Union, Civil Society, and State Formation in France, 1550-1650’, Law and history Review 21-1 (2003) 1-40.

Hardenberg (1976): H. Hardenberg, Liefde in de pruikentijd, romantische verhalen uit oude papieren (Den Haag 1976).

Harrington (1995): J.F. Harrington, Reordering Marriage and Society in Reformation Germany (Cambridge 1995).

Harrington (2013): J.F. Harrington, The Faithful Executioner. Life and Death, Honour and Shame in the Turbulent Sixteenth Century (Londen 2013).

H.B.C. (1856): H.B.C. ‘The de Wits: Tichelaer’, Notes and Queries, 2nd Series, vol. 1st. No. 8 Feb. 28. 1856, 155-156.

Heeren (1929): J.J.M. Heeren, ‘De Kerkeraad van Helmond in de zaak van Sophia Alberts’, Bossche Bijdragen 9 (1929) 267-301.

Heeren (1930): J.J.M. Heeren, De bekeering van Sophia Alberts en de gevolgen daarvan voor de katholieken in de Meierij (Helmond 1930).

Heijden (1998), Van der: M.P.C. van der Heijden, ‘“Aengaende den Houwelijcken state”: Huwelijk en strafrecht in de stedelijke rechtspraak van Delft 1550-1700’, Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 66 (1998) 299-326.

Heijden (2000), Van der: M.P.C. van der Heijden, ‘Women as victims of sexual and domestic violence in seventeenth-century Holland: criminal cases of rape, incest and maltreatment in Rotterdam and Delft’, Journal of Social History 33-3 (2000) 623-644.

Heijden (2004), Van der: M.P.C. van der Heijden, ‘Contradictory interests: Work, parents, and offspring in early modern Holland’, History of the Family 9 (2004) 355-370.

Heijden (2014), Van der: M.P.C. van der Heijden, Misdadige vrouwen: criminaliteit en rechtspraak in Holland 1600-1800 (Amsterdam 2014).

Heijden en Muurling (2016), Van der: M.P.C. van der Heijden en S.T.D. Muurling, Violence and gender in 18th century Bologna and Rotterdam. Draft paper voorgedragen op de ESSHC Session Crime and Gender 1600-1900: A European Perspective (Valencia 2016).

Heijden, Van Nederveen Meerkerk en Schmidt (2009), Van der: M.P.C. van der Heijden, E. van Nederveen Meerkerk en A. Schmidt, ‘Terugkeer van het patriarchaat? Vrije vrouwen in de Republiek’, Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis 6-3 (2009) 26-52.

Hekman (2010): B. Hekman, De affaire De Lalande-Lestevenon. Feit en fictie over een spraakmakend schandaal in het zeventiende-eeuwse Amsterdam (Leiden 2010).

Henderson Stewart (1994): F. Henderson Stewart, Honor (Chicago 1994).

Henneke (2009): W.M.A. Henneke, Ritueel in beeld. Boerenbruiloften en hun publiek in de tijd van Breugel en zijn navolgers (Amsterdam 2009).

Heringa (1961): J. Heringa, Eer en de hoogheid van de staat (Groningen 1961).

Hermans (1852): C.R. Hermans, Geschiedenis der Illustre en Latijnsche scholen te ’s Hertogenbosch: van haar ontstaan in den jare 1630, tot hare opheffing in den jare 1848 (Amsterdam 1852).

Heusler (1886): A. Heusler, Institutionen des Deutschen Privatrechts. 2e deel (Leipzig 1886).

Heyning (2010): K. Heyning, ‘Een buitenplaats als liefdesnest?’, Mededelingen van de Stichting Jacob Campo Weyerman 33-1 (2010) 25-27.

Hiskes (1981-1982): J.W. Hiskes, ‘Een ontvoering in 1790’, Driemaandelijks tijdschrift van de Vereniging voor genealogie en historie Westerwolde 2-4 (1981-1982) 2-4.

Honert (z.j.): M. van den Honert, Van den Honert en Huygens Leidschendam en Voorburg ( z.j.).

Hufton (1998): O. Hufton, The prospect before her. A history of Women in Western Europe 1500-1800 (New York 1998).

Huizinga (2008): J. Huizinga, Homo ludens. Proeve eener bepaling van het spel-element der cultuur (Amsterdam 2008).

HuppelDePup. Afdelingsorgaan van de Nederlandse Genealogische Vereniging, afdeling Groningen.

Huygens (1876): C. Huygens jr., Journaal van 21 october 1688 tot 2 september 1696. Eerste deel (Utrecht 1876).

Huygens (1893): Chr. Huygens, Oeuvres complètes. Boek 5 (Den Haag 1893).

Ingen (1989), Van: K. van Ingen, ‘Ene Edele huysinge thoe Oy’, Tabula Batavorum. Streekarchief Bommelerwaard (1989) 14-23.

Jaarboek van het Centraal Bureau voor Genealogie, 1972

Jansen (2000): M. Jansen, ‘Abdias Velingius, 1721-1803 “Een clandestijne huwelijx verlooving”’, Bossche Bladen 2-4 (2000) 137-138.

Jong (1985), De: J.J. de Jong, Met goed fatsoen. De elite in een Hollandse stad. Gouda, 1700-1780 (Amsterdam 1985).

Jöris (2001): J. Jöris, ‘Schaking in Asten’, De Vonder 7-3 (2001) 10-17.

Kaiser (1858): M. Kaiser, Über das Impedimentum raptus mit besonderer Berücksichtigung der an der Minderjährigen begangenen Entführung (Innsbruck 1858).

Keunen en Roodenburg (1992): A. Keunen en H.W. Roodenburg (red.), ‘Schimpen en schelden: Eer en belediging in Nederland, 1600-1850’, Volkskundig Bulletin 18-3 (1992). Themanummer.

Kloos (2002): P. Kloos, Culturele antropologie. Een inleiding (Assen 2002).

Knappert (1923): H.E. Knappert, ‘“De “Baron”’, Van oude tijden. Schetsen uit Haarlem’s verleden ( 1923) 39-44.

Knappert (1910): L. Knappert, Het zedelijke leven van onzer vaderen in de achttiende eeuw (Haarlem 1910).

Knappert de Groot (1857): A. Knappert de Groot, De vaderlijke magt naar het oud-nederlandsch regt (Leiden 1857).

Kocken (2003): J.P.A. Kocken, ‘De gestolen dochter van Neerlangel, de schaking van Catharina van Groll door Jelis Derricx van Berckel met behulp van zijn drie broers en zijn zwager’, Gens Nostra 58-11 (2003) 583-598.

Koene (2011): B. Koene, ‘De verboden liefde van Maria van Wassenaer’, Bijdragen en mededelingen. Historisch jaarboek voor Gelderland. Deel CII (2011) 161-204.

Koning-Klaassen (1990), De: F.W.M. de Koning-Klaassen, ‘“De Berugte Zaake”. Amor en Justitia in achttiende-eeuws Breda’, in: Th.E.A. Bosman e.a. (red.), Brabandts recht dat is…: opstellen aangeboden aan prof. mr. J.P.A. Coopmans ter gelegenheid van zijn afscheid als hoogleraar Nederlandse rechtsgeschiedenis aan de Katholieke Universiteit Brabant (Assen/Maastricht 1990) 149-163.

Kooijmans (1997): L. Kooijmans, Vriendschap en de kunst van het overleven in de zeventiende en achttiende eeuw (Amsterdam 1997).

Kooy (1985): G.A. Kooy, Gezinsgeschiedenis. Vier eeuwen gezin in Nederland (Assen 1985).

Krämer (1901-1): F.J.L. Krämer, ‘Stichtsche toestanden in de eerste jaren van het Erfstadhouderschap’, Onze Eeuw 1 (1901) 348-375.

Krämer (1901-2): F.J.L. Krämer, Gedenkschriften van Gijsbert Jan van Hardenbroek, 1747-1787. Deel I (Amsterdam 1901).

Krol (1995): H. Krol, ‘De zomerresidenties van het koopmans- en regentengeslacht Trip in Heemstede en omgeving (1636-1735)’, Oud-Heemstede Bennebroek. No. 83, 22 (1995) 39-49.

Kruijssen (2013): A. Kruijssen, Ontvoerd (Tielt 2013).

Lachance (2007): A. Lachance, Séduction, amour et mariages en Nouvelle-France (Montreal 2007).

Langendoen (2014): A. Langendoen, ‘Orliens, Catharina van’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2014).

Leeneman van der Kroe en IJntema (1844): G.S. Leeneman van der Kroe en J.W. IJntema, Vaderlandsche Letteroefeningen (Amsterdam 1844).

Leeuwenberg-Steegh (1987): V.F.C. Leeuwenberg-Steegh, ‘Huwelijksperikelen’, In het Land van Brederode. Historisch Tijdschrift voor het Land van Vianen 12-1 (1987) 9-11. Themanummer Kommer en Kwel.

Lemmings (1996): D. Lemmings, ‘Marriage and the Law in the Eighteenth Century: Hardwicke’s Marriage Act of 1753’, The Historical Journal 39-2 (1996) 339-360.

Lennep (1850), Van: J. van Lennep, Een schaking in de zeventiende eeuw (Utrecht 1850).

Leuker (1992): M-Th. Leuker, ‘Schelmen, hoeren, eerdieven en lastertongen’, Volkskundig Bulletin 18-3 (1992) 314-339. Themanummer Schimpen en schelden. Eer en belediging in Nederland, 1600-1850.

Leuker en Roodenburg (1988): M.-Th. Leuker en H. Roodenburg, ‘“Die dan hare wyven laten afweyen”. Overspel, eer en schande in de zeventiende eeuw’, in: G. Hekma en H.W. Roodenburg (red.), Soete minne en helsche boosheit. Seksuele voorstellingen in Nederland, 1300-1850 (Nijmegen 1988) 61-84.

Lijten (1980): M.J.H.A. Lijten, Rondom het Echt-Reglement (Tilburg 1980).

Lindenburg (2004): M.A. Lindenburg, ‘Het huwelijk van Jan Vermeer’, in: Delfia Batavorum. Historisch jaarboek voor Delft. Deel 13 (Delft 2004) 93-97.

Maassen (1994): A.M. Maassen, ‘Een strafproces inzake ontvoering, het einde van een jeugdliefde van freule Maria Helena van Gulpen uit Maastricht’, Limburgs Tijdschrift voor Genealogie 22-3 (1994) 70-74.

Maassen (2002): A.M.A. Maassen, ‘Het juridische gevecht van Jean Lambert de Rossius tegen het voorgenomen huwelijk van zijn meerderjarige dochter’, Limburgs tijdschrift voor genealogie 30-3 (2002) 83-88.

Maatje (1995): G.A.F. Maatje, ‘Heren van Vlooswijck, heren van Papekop’, Heemtijdinghen. Orgaan van de Stichts Hollandse Historische Vereniging 31-1 (1995) 9-17.

Maes (1947): L.Th. Maes, Vijf eeuwen Stedelijk Strafrecht (Antwerpen/Den Haag 1947).

Malcomson (2006): A.P.W. Malcomson, The pursuit of the heiress. Aristocratic marriage in Ireland, 1740-1840 (Belfast 2006).

Manning (1992): Ph. Manning, Erving Goffman and Modern Sociology (Cambridge 1992).

Manschot-Tijdink (1998): H. Manschot-Tijdink, ‘Johanna Magdalena Catharina Judith van Dorth 1747-1799, Stiftsjuffer en Orangist’, in: P.W. van Wissing en R.M. Kemperink e.a. (red.), Biografisch Woordenboek Gelderland (Hilversum 1998) 33-36.

Mastrigt (1995), Van: C. van Mastrigt, ‘De Ontvoering van jonkvrouwe Barbara Duyck’, Ravelijn 13-3 (1995).

Matthee (1993): R. Matthee, ‘The East India Company trade in Kerman wool, 1658-1730’, in: J. Calmard, Etudes Safavides (Parijs/Teheran 1993) 343-383.

Matthey (2005): I. Matthey, ‘Eer is teer. Duelleren in Holland, 1600-1800’, Pro Memorie. Bijdragen tot de rechtsgeschiedenis der Nederlanden 7-1 (2005) 81-114.

Matthey (2012): I. Matthey, Eer verloren, al verloren. Het duel in de Nederlandse geschiedenis (Zutphen 2012).

McSheffrey en Pope (2009): S. McSheffrey en J. Pope, ‘Ravishment, Legal Narratives, and Chivalric Culture in Fifteenth-Century England’, Journal of British Studies 48-4 (2009) 818-836.

Meer (1994), Van der: D.J. van der Meer, Friens en de Van Sytzama’s (Alphen aan den Rijn 1994).

Mees (1953): W.C. Mees, ‘Een opzienbarende diefstal in de pruikentijd’, Rotterdams Jaarboekje. Reeks 6, 1 (1953) 89-111.

Meeteren (2006), Van: A. van Meeteren, Op hoop van akkoord. Instrumenteel forumgebruik bij geschilbeslechting in Leiden in de zeventiende eeuw (Hilversum 2006).

Middel Nederlands Woordenboek (MNW).

Meulen (1998) Van der: J.N. van der Meulen, ‘Maria Jacoba Meinertzhagen (1712-1787), een patriciërsvrouw’, Utrechtse biografieën, 5 (1998) 107-112.

Miller (1990): W.I. Miller, Bloodtaking and Peacemaking. Feud, Law, and Society in Saga Iceland (Chicago/Londen 1990).

Mitterer (1922): M. Mitterer, ‘Der Rapt de Séduction als Ehehindernis nach Gallikanischem Kirchenrecht’, Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte 12-1 (1922) 55-109.

Molhuysen en Blok (1911): P.C. Molhuysen en P.J. Blok, Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (Leiden 1911).

Monballyu (1991): J. Monballyu, ‘Het onderscheid tussen de civiele en de criminele en de ordinaire en de extraordinaire strafrechtspleging in het Vlaamse recht van de 16e eeuw’, in: H. Diederiks en H.W. Roodenburg (red.), Misdaad, zoen en straf (Hilversum 1991) 121-132.

Mooij (1998), De: C.C.M. de Mooij, Geloof kan Bergen verzetten. Reformatie en katholieke herleving te Bergen op Zoom 1577-1795 (Hilversum 1998).

Moore (1920): W. Moore, Wedlock. How Britain’s Worst Husband Met His Match (Londen 2009).

Moquette (1920): H.C.H. Moquette, ‘De Vicarieën in de St Laurenskerk’, Rotterdams Jaarboekje. Reeks 2, 8 (1920) 71-99.

Moquette (1912): H.C.H. Moquette, ‘Een lastige pupil’, Rotterdams Jaarboekje. Reeks 01, 10 (1912) 53-80.

Muchembled (2012): R. Muchembled, A History of Violence (Cambridge 2012).

Muir (2005): E. Muir, Rituals in Modern Early Europe (Cambridge 2005).

Muller (1906): J. Muller, Register op de journalen van Constantijn Huijgens Jr (Amsterdam 1906).

Muller (1903): S. Muller Fzn, ‘De invoering van het burgerlijk huwelijk te Utrecht’, in: H.C. Rogge en F. Pijper (red.), Nederlandsch Archief voor Kerkgeschiedenis (Den Haag 1903) 190-202.

München (1841): N.N. München, ‘Ueber Entführung (raptus) überhaupt und insbesondere als Ehehindernis’, Zeitschrift für Philosophie und katholische Theologie Neue Folge 2-1 (1841) 67-110; 2-2 (1841) 58-88; 2-3 (1841) 13-47; 2-4 (1841) 41-56.

Munck (2001), De: B. de Munck, ‘Jawoord aan een gebod? Over daders en slachtoffers van “Rapt de séduction” in de Oostenrijkse Nederlanden’, in: C. Lis en H. Soly (red.), Tussen dader en slachtoffer: jongeren en criminaliteit in historisch perspectief (Brussel 2001) 195-225.

Munck (2004), De: B. de Munck, ‘Free Choice, modern love, and dependence: marriage of minors and rapt de séduction in the Austrian Netherlands’, Journal of Family History 29-2 (2004) 183-205.

Nagtegaal (2005): H.K. Nagtegaal, ‘Het Delftse geslacht van der Dussen’, Ons Voorgeslacht 60 (2005) 301-338.

Nanninga Uitterdijk (1896): J. Nanninga Uitterdijk, ‘Eene schaking in 1750’, in: J. Nanninga Uitterdijk en L. van Hasselt (red.), Bijdragen tot de geschiedenis van Overijssel. 11e deel/2e serie 1e deel (Zwolle 1896) 44-45.

Nash en Kilday (2010): D. Nash en A.-M. Kilday, Cultures of Shame. Exploring Crime and Morality in Britain, 1600-1900 (Londen 2010).

Nauta en Van Doren (1978): D. Nauta en J.P. van Doren, De nationale synode van Dordrecht 1578. Gereformeerden uit de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden bijeen (Amsterdam 1978).

Navorscher, De. Een middel tot gedachtenwisseling en letterkundig verkeer tusschen allen die iets weten iets te vragen hebben of iets op kunnen lossen.

Nederlandsche Leeuw, De. Maandblad van het Koninklijk Nederlandsch Genootschap voor Geslacht- en Wapenkunde.

Nepveu (1885): F.J.D. Nepveu, ‘Gerrit van Bevervoorde, wegens de schaking van Anna Magdalena van Reede te Brussel ter dood gebracht’, Bijdragen en Mededelingen van het Historisch Genootschap 8 (1885) 29-44.

Nepveu (1852): J.I.D. Nepveu, ‘Tobias Morello’ Studie en uitspanning. Verzamelde verhalen 1e deel (Utrecht 1852).

Nierop (1984), Van: H.F.K. van Nierop, Van ridders tot regenten. De Hollandse adel in de zestiende en de eerste helft van de zeventiende eeuw (Den Haag 1984).

Nijdam (2008): H. Nijdam, Lichaam, eer en recht in middeleeuws Friesland. Een studie naar de Oudfriese boeteregisters (Hilversum 2008).

Nijdam (2010): H. Nijdam, ‘Belichaamde eer, wraak en vete. Een historisch- en cognitief-antropologische benadering’, Tijdschrift voor Geschiedenis 123-2 (2010) 192-207.

Nijhoff (1860): P. Nijhoff, Inventaris van het oud archief der gemeente Arnhem (Arnhem 1860).

Noordegraaf en Van der Wal (2001): J. Noordegraaf en M. van der Wal (red.), Lambert ten Kate Hzn. Aenleiding tot de kennisse van het verhevene deel der Nederduitsche sprake. Tweede deel (Alphen aan den Rijn 2001).

Nozeman (2014): M. Nozeman, ‘Fornenbergh, Susanna van’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2014).

Oprisko (2012): R.L. Oprisko, Honor: a phenomenology (New York/Londen 2012).

Outhwaite (1995): R.B. Outhwaite, Clandestine Marriage in England 1500-1850 (Columbus 1995).

Ouwerling (1900): H.N. Ouwerling, Sophia Alberts. Eene bladzijde uit de Kerkge­schiedenis der Meijerij van ’s-Hertogenbosch (Helmond 1900).

Overveldt (1953), Van: A.J.M. van Overveldt, De dualiteit van het kerkelijke en burgerlijk huwelijk (Tilburg 1953).

Pacilly (1934): G. Pacilly, ‘Contribution à l’histoire de la théorie du rapt de séduction – étude de jurisprudence -’, Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 13-3 (1934) 306-319.

Peltonen (2003): M. Peltonen, The Duel in Early Modern England (Cambridge 2003).

Peristiany en Pitt-Rivers (1992): J.G. Peristiany en J. Pitt-Rivers (red.), Honor and Grace in Anthropology (Cambridge 1992).

Pipkin (2009): A. Pipkin, ‘Every Woman’s Fear. Stories of Rape and Dutch Identity in the Golden Age’, Tijdschrift voor Geschiedenis 122-3 (2009) 290-305.

Pipkin (2013): A. Pipkin, Rape in the Republic, 1609-1725. Formulating Dutch Identity (Leiden 2013).

Pitt-Rivers (1966): J. Pitt-Rivers, ‘Honour and social status’, in: Honour and shame. The values of Mediterranean society, ed. J.G. Peristiany (Chicago 1966) 19-77.

Pitt-Rivers (1968): J. Pitt-Rivers, ‘Honor’, International encyclopedia of the social sciences (1968) 6, 503-511.

Pol (1992), Van de: Lotte C. van de Pol, ‘Prostitutie en de Amsterdamse burgerij. Eerbegrippen in een vroegmoderne stedelijke samenleving’, in: P. te Boekhorst, P. Burke en W. Frijhoff (red.), Cultuur en maatschappij in Nederland 1500-1850 (Meppel/Amsterdam 1992) 179-218.

Poole (1938), Le: F.A. le Poole, ‘Iets uit het leven van Anna de Merode, huisvrouw van Justinus van Nassau’, Leids Jaarboekje (1938) 202-205.

Portengen (1991): J. Portengen, Zicht op oud Valkenburg (ZH): van de Romeinse tot de Franse tijd (Delft 1991).

Post (1978): J.B. Post, ‘Ravishment of women and the Statute of Westminster’, in: J.H. Baker (red.), Legal records and the historian: papers presented to the Cambridge Legal History Conference, 7-10 July 1975, and Lincoln’s Inn Old Hall on 3 July 1974 (Londen 1978) 150-164.

Postel, J.C. van, Het dagboek of Kroniek. Uitgave H.H. Uyttenbroeck Bijdragen tot de Geschiedenis van Venlo, Deel III (herdruk Maasbree 1982).

Potjer (2002): M.R. Potjer, ‘Een tragische liefdesgeschiedenis uit 1778’, Arnhem De Genoeglijkste 22-2 (2002) 99-102. Themanummer Rond de Sjoel. Grepen uit de joodse geschiedenis in Arnhem.

Power (2010): Th.P. Power, Forcibly without her consent. Abductions in Ireland, 1700-1850 (New York 2010).

Prevenier (1987): W. Prevenier, ‘Vrouwenroof als middel tot sociale mobiliteit in het 15e eeuwse Zeeland’, in: D.E.H. de Boer en J.W. Marsilje (red.), De Nederlanden in de late middeleeuwen. Aula pocket nr. 145 (Utrecht 1987) 410-424.

Probert (2009): R. Probert, ‘Control over Marriage in England and Wales, 1753-1823: The Clandestine Marriages Act of 1753 in Context’, Law and History Review 27-2 (2009) 413-450.

Pruim (1968): J. Pruim, ‘Een maagd van Orléans’, Jaarboek van Vereniging Die Haghe (1968) 53-86.

Raa en De Bas (1921), Ten: F.J.G. ten Raa en F. de Bas, Het Staatse leger, 1568-1795. Deel V: Van het sluiten van den vrede te Munster tot de verheffing van Prins Willem III van Oranje tot kapitein- en admiraal-generaal der Vereenigde Nederlanden, (1648-1672) (Breda 1921).

Rappard (1978), Van: W.A. van Rappard, Briefwisseling tussen Simon van Slingelandt en Sicco van Goslinga, 1697-1731 (Den Haag 1978).

Redactie (2014-1): Redactie, ‘Alberts, Sophia’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2014).

Redactie (2014-2): Redactie, ‘Meinertzhagen, Maria Jacoba’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2014).

Roever (1888), De: N. de Roever, ‘Eene schaking in de achttiende eeuw’, Amsterdamsch Jaarboekje voor geschiedenis en letteren 1 (1888) 3-55.

Roijen (1947), Van: R. van Roijen, ‘Een kortstondig geluk’, Leids Jaarboekje (1947) 99-106.

Roijen (1949), Van: R. van Roijen, ‘Lief en leed in vroeger tijden (Aanvulling op L.Jb. 1947, bh. 99 e.vv.)’, Leids Jaarboekje (1949) 92-96.

Romein en Romein-Verschoor (1977): J. Romein en Annie Romein-Verschoor, Erflaters van onze beschaving. Nederlandse gestalten uit zes eeuwen (Amsterdam 1977).

Roodenburg (1990): H.W. Roodenburg, Onder Censuur. De kerkelijke tucht in de gereformeerde gemeente van Amsterdam, 1578-1700 (Hilversum 1990).

Roodenburg (1992): H.W. Roodenburg, ‘De notaris en de erehandel. Beledigingen voor het Amsterdamse notariaat, 1700-1710’, in: A. Keunen en H.W. Roodenburg (red.), Volkskundig Bulletin 18-3 (1992) 367-388. Themanummer Schimpen en schelden. Eer en belediging in Nederland, 1600-1850.

Roodenburg (1996): H.W. Roodenburg, ‘Eer en oneer ten tijde van de Republiek: een tussenbalans’, Volkskundig Bulletin 22-2 (1996) 129-148.

Roodenburg en Spierenburg (2004): H. Roodenburg en P. Spierenburg (red.), Social control in Europe. Vol. 1 1500-1800 (Columbus 2004).

Rooijakkers (1995): G. Rooijakkers, Eer en schande. Volksgebruiken van het oude Brabant (Nijmegen 1995).

Roosenboom (1995): H. Roosenboom, ‘Alberts, Sophia (1683-1707) Bekeerlinge’, in: J. van Oudheusden e.a. (red.), Brabantse biografieën. Levensbeschrijvingen van bekende en onbekende Noordbrabanders. Deel 3 (Meppel/Amsterdam 1995).

Roper (1989-1): L. Roper, ‘Will and honor: sex, words and power in Augsburgs criminal trials’ Radical History Review 43-1 (1989) 45-71.

Roper (1989-2): L. Roper, The Holy Household. Women and morals in Reformation Augsburg (Oxford 1989).

Ruff (2001): J.R. Ruff, Violence in Early Modern Europe 1500-1800 (Cambridge 2001).

Saint-Simon (z.j.): Duc de Saint-Simon, La Cour de Louis XIV (Parijs z.j.).

Saint-Simon (1996): Duc de Saint-Simon, Memoires, vert. A. Brassinga (Amsterdam 1996).

Sasse van Ysselt (1913), Van: A.F.O. van Sasse van Ysselt, De voorname huizen en gebouwen van s-Hertogenbosch, alsmede hunne eigenaars of bewoners in vroegere eeuwen: aanteekeningen uit de Bossche schepenprotocollen, loopende van 1500-1810. Deel 2 (’s-Hertogenbosch 1913).

Sasse van Ysselt (1916), Van: A.F.O. van Sasse van Ysselt, ‘Een fraaie professor’, Taxandria. Derde reeks derde jaargang, 23 (1916) 151-152.

Sassen (1890): A. Sassen, De protocollen der Helmondsche notarissen (1595-1789) (’s-Hertogenbosch 1890).

Sassen (1969): F.L.R. Sassen, ‘Levensberichten van de hoogleraren der Illustre School te ’s-Hertogenbosch 1636-1810’, Varia Historica Brabantica III (’s-Hertogenbosch 1969) 275-284.

Saunders (2001): C.J. Saunders, Rape and Ravishment in the Literature in Medieval England (Cambridge 2001).

Schama (2013): S. Schama, Overvloed en onbehagen. De Nederlandse cultuur in de Gouden Eeuw (Amsterdam 2013).

Scheltema (1832): J. Scheltema, Volksgebruiken der Nederlanden bij het vrijen en trouwen (Utrecht 1832).

Schmidt (1986): C. Schmidt, Om de eer van de familie. Het geslacht Teding van Berkhout 1500-1950. Een sociologische benadering (Amsterdam 1986).

Schramm (2011): E. Schramm, Ehe und Familie im Strafrecht: eine strafrechtsdogmatische Untersuchung (Tübingen 2011).

Schopenhauer [1850], A. Schopenhauer, Aphorismen zur Lebensweisheit [1850],

Schouten (1927): H.J. Schouten, ‘Eene schaking te Zierikzee in 1663’, De Nieuwe Gids (1927) I, 441-442.

Schwerhoff (2004): G. Schwerhoff, ‘Social control of violence, violence as social control: the case of early modern Germany’, in: H. Roodenburg en P. Spierenburg (red.), Social control in Europe. Vol. 1 1500-1800 (Columbus 2004) 220-246.

Setten (2009), Van: G.J. van Setten, ‘Dordt, Johanna Magdalena Catharina Judith van’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2009/2014).

Sievens (2005): M.B. Sievens, Stray Wives. Marital Conflict in Early National New England (New York 2005).

Simmel (1897): G. Simmel, ‘The Persistence of Social Groups: I’, American Journal of Sociology 3 (1897) 662-698.

Sinclair (1989): O. Sinclair, Gretna Green. Scotland’s gift to Lovers (Heigham 1989).

Sitter (1902), De: J.H. de Sitter, ‘Zeldzaame voorvallen in de Bourtange’, in: De Navorscher 52 (1902) 251-255.

Sloan (2008): K.A. Sloan, Runaway daughters. Seduction, Elopement, and Honor in Nineteenth-Century Mexico (Albuquerque 2008).

Sloet (1880): L.A.J.W. Sloet, ‘Gerrit van Bevervoorde schaakt iure militari Juffer Anna Magdalena van Rheden in het jaar 1589’, Bijdragen voor Vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde 2e reeks. 10e deel (1880) 259-292.

Smits en Formsma (1952): E.J.F. Smits en W.J. Formsma, Gedenkboek 750-jarig bestaan van Aduard (Groningen 1952).

Speitkamp (2010): W. Speitkamp, Ohrfeige. Duell und Ehrenmord. Eine Geschichte der Ehre (Stuttgart 2010).

Spierenburg (1995): P. Spierenburg, Zwarte schapen. Losbollen, dronkaards en levensgenieters in achttiende-eeuwse beterhuizen (Hilversum 1995).

Spierenburg (1998): P. Spierenburg, ‘Masculinity, Violence and Honor: An Introduction’, in: P. Spierenburg (red.), Men and Violence. Gender, Honor and Rituals in Modern Europe and America (Columbus 1998) 1-36.

Storme (1994): H. Storme, Die Trouwen wilt voorsichtelijck. Predikanten en moralisten over de voorbereiding op het huwelijk in de Vlaamse bisdommen (17e-18e eeuw) (Leuven 1994).

Strange, Cribb en Forth (2014): C. Strange, R. Cribb en Chr. Forth (red.), Honour, Violence and Emotions in History (Londen 2014).

Sumner (2002): W.G. Sumner, Folkways. A study of Mores, Manners, Customs and Morals (Newton Abbot 2002).

Swaan (1996), De: A. de Swaan, ‘Schade en schande: over schandalen’, in: W. Heuves en A. Boerwinkel (red.), Een wijze van kijken. Psychoanalyse en schaamte (Amsterdam 1996) 27-36.

Swalue (1858): E.B. Swalue, Justinus van Nassau. Meest naar onuitgegeven stukken (Amsterdam 1858).

Taxandria. Tijdschrift voor Noordbrabantse geschiedenis en volkskunde.

Swart (2014): E. Swart, ‘“Man tegens man”. Eer en recht in het conflict van Filips van Hohenlohe en Maria van Nassau tegen Maurits van Nassau, ca 1584-1606’, in: H. Cools, M. van Croesen en J. Pollman (red.), Het Gelijk van de Gouden Eeuw. Recht, onrecht en reputatie in de vroegmoderne Nederlanden (Hilversum 2014) 33-46.

Taylor (1990): S.K. Taylor, Honor and violence in Golden Age Spain (New Haven/Londen 2008).

Tennekes (1990): J. Tennekes, De Onbekende dimensie. Over cultuur, cultuurverschillen en macht (Leuven/Apeldoorn 1990).

Thoen (2007): I. Thoen, Strategic affection? Gift Exchange in Seventeenth-Century Holland (Amsterdam 2007).

Thomas (1959): K. Thomas, ‘The double standard’, Journal of the History of Ideas 20-2 (1959) 195-216.

Thomas (2009): K. Thomas, The ends of Life (Oxford 2009).

Tiemes (2014): W. Tiemes, ‘Loewenstein, Josina van’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2014).

Tinniswood (2008): A. Tinniswood, The Verneys. A True Story of Love, War and Madness in Seventeenth-Century England (Londen 2008).

Tlusty (2011): B.A. Tlusty, The martial ethic in early modern Germany. Civic Duty and the Right of Arms (Londen 2011).

Tonckens (1962): N. Tonckens, ‘Een ontvoering in Stad en Lande in de zeventiende eeuw’, Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 30 (1962) 5-57.

Tourneux (2001): A. Tourneux, Liber Amicorum Raphaël de Smedt. Miscellanea Neerlandica XXXVI (Leuven 2001).

Tricht (1976), Van: H.W. van Tricht, De briefwisseling van Pieter Corneliszoon Hooft. Deel 1 (Culemborg 1976).

Tuijn (z.j.), Van der: A. van der Tuijn, Rechterlijk Archief Zouteveen, inventarisnummer 17, Giftboek, 02-06-1602 t/m 06-07-1629, (Rhoon z.j.).

Turner (1974): V. Turner, ‘Liminal to liminoid in play, flow and ritual. An essay in competitive symbology’, Rice University studies 60-3 (1974) 53-92.

Turner (1987): V. Turner, The Anthropology of Performance (New York 1987).

Turner (2008): V. Turner, The ritual process. Structure and Anti-structure (New Brunswick 2008).

Veenendaal-Barth (1987): J.W.N. Veenendaal-Barth, Stellingwerff en S. Schot. Particuliere notulen van de vergaderingen der Staten van Holland 1620-1640 (Den Haag 1987).

Verhoeven (1983): J. Verhoeven, ‘Erving Goffmans kaderanalyse: een negatie van Herbert Blumers symbolisch interactionisme’, Tijdschrift voor Sociologie 4-3 (1983) 319-352.

Verlouw (2009): J. Verlouw, ‘Magdalena, Magdalena. De liefde van Gerrit van Bevervoort bezongen in het album amicorum van Margaretha van Mathenesse’, Queeste 16-1 (2009) 1-14.

Vickermann-Ribémont (1998): G. Vickermann-Ribémont, ‘Seduction and royal law, a legal question in Marvaux’s le paysan parvenu’, Dix-huitième siècle 34-1 (2002) 435-450.

Vickery (1998): A. Vickery, The Gentleman’s daughter (Londen 1998).

Vloten (1862), Van: J. van Vloten (red.), Jacob Cats, Alle de werken. Deel 1 (Zwolle 1862).

Volbeda (2014-1): M. Volbeda, ‘Ernst van Bassen, Anna Maria’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2014).

Volbeda (2014-2): M. Volbeda, ‘Grebber, Catharina de’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2014).

Volbeda (2014-3): M. Volbeda, ‘Vlierden, Aleida Elisabeth Reiniera van’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2014).

Vorm (2013), Van der: T. van der Vorm, Transporten en schuldbrieven van Charlois 1612-1628 (NL-RtGAR – ora Charlois inv. 13), (27 oktober 2013).

Vos van Steenwijk (1976), De: A.N. de Vos van Steenwijk, Het geslacht De Vos van Steenwijk in het licht van de geschiedenis van de Drentse Adel (Assen/Amsterdam 1976).

Vries (1987), De: B. de Vries, ‘Een niet alledaagse geschiedenis van een schaking’, in: S. de Haan e.a. (red.), Friesland vroeger: uit de archiefkast van het Rijksarchief in Friesland (Drachten 1987) 51-54.

Vrolijk (2004): M. Vrolijk, Recht door gratie. Gratie bij doodslagen en andere delicten in Vlaanderen, Holland en Zeeland (1531-1567) (Hilversum 2004).

W[eijers] (1993): J. W[eijers], ‘Historisch allerlei. Het geslacht Assendelft’, Bulletin 62 van de Stichting Vriendenkring van het Streekmuseum Hoeksche Waard (augustus 1993) 15-23.

Waardt (1996), De: H. de Waardt, ‘Inleiding: naar een geschiedenis van de eer’, Leidschrift 12-2 (1996) 7-16. Themanummer Eer en belediging.

Wächter (1835), Von: C.G. von Wächter, ‘Die Verbrechen der Entführung und der Nothzucht, nebst einer Erörterung der s.g. Fleischesverbrechen im engeren Sinn’, in: C.G. von Wächter (red.), Abhandlungen aus dem Strafrechte. Deel 1 (Leipzig 1835) 20-101.

Walker (1998): G. Walker, ‘Rereading Rape and Sexual Violence in Early Modern Europe’, Gender and History 10-3 (1998) 1-25.

Walker (2000): G. Walker, ‘Strange Kind of Stealing’, in: M. Roberts en S. Clarke (red.), Woman and Gender in Early Modern Wales (Cardiff 2000) 50-74.

Walker (2013): G. Walker, ‘Sexual coercion and law in Europe, 1500-1750’, in: S. Toulalan en K. Fisher (red.), The Routledge history of sex and the body. 1500 to the present (New York/Londen 2013) 429-443.

Walz (1992): R. Walz, ‘Agonale Kommunikation im Dorf der frühen Neuzeit”, Westfälische Forschungen 42 (1992) 215-251.

Warmelo en Bosman (1967), Van: P. van Warmelo en F.J. Bosman, Hendrik Brouwer, Regsgeleerde. Oor die Huwelijksreg (Johannesburg 1967).

Wartena (2003): R. Wartena, ‘Huwelijksdispensatiën in Gelderland 1617-1775, Publicatie 27 van de Vereniging Veluwse Geslachten, 1984’, Jaarboek Centraal Bureau voor Genealogie. Deel 57 (2003) 10-15.

Welsh (2008): A. Welsh, What is honor? A question of Moral imperatives (Newhaven/Londen 2008).

Wetzels (2014): F. Wetzels, ‘Elisabeth Someruell’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (2014).

Wijnaendts Francke (1894): C.J. Wijnaendts Francke, Evolutie van het huwelijk. Eene sociologische studie (Leiden 1894).

Winkel (1924), Te: J. te Winkel, De ontwikkelingsgang der Nederlandsche letterkunde V. Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde van de Republiek der Vereenigde Nederlanden (3) (Haarlem 1924).

Wissing (2001), Van: P. van Wissing, Henri van Bulderen (1718-1794) en zijn Zutphensche Courant (Hilversum 2001).

Witsen Geysbeek (1828): P.G. Witsen Geysbeek, Dichterlijke werken van Jacob Cats. Ridder, raadpensionaris van Holland (Amsterdam 1828).

Witte van Citters (1859), De: J. de Witte van Citters, ‘Eenige nog bijna ongebruikte bronnen voor de kennis van het Oud-Hollandsch regt’, Themis, regtskundig tijdschrift. Tweede verzameling, zesde deel, 20 (1859) 125-144.

Wolters en Rogge (1869): W.P. Wolters en H.C. Rogge, Over Batavische Arcadia, door Johan van Heemskerck. Met eene inleiding en aanteekeningen voorzien (Amsterdam 1869).

Wolzogen Kühr (1914), Von: S.I. von Wolzogen Kühr, De Nederlandsche vrouw in de eerste helft der achttiende eeuw (Leiden 1914).

Woordenboek der Nederlandse Taal (WNT).

Wydooghe (2003): B. Wydooghe, ‘“Monsieur Remy que diable!?” Schaking en collocatie omstreeks 1740 – Rechtsgebied Ieper’, Ons Heem 56-3 (2003) 18-27.

Yans (1948): M. Yans, ‘Textes Liégeois relatifs au rapt et au consentement paternel (Fin du XVIIIème siècle)’, Annuaire d’histoire Liégeois Fascicule 1(16) IV (1948) 23-49.

Z.a. (1979): Z.a., ‘Het Lantrecht van Drenthe van 1712’. Uitgegeven door het provinciale bestuur van Drenthe, facsimile. Derde Boek ( 1979).

Z.a. (1856): Z.a., ‘Notes and queries, medium of inter-communication for literary men, artists, antiquaries, genealogists, etc.’. Second series, Volume First, January-June 1856 (Londen 1856) febr. 23, 155-156.

Z.a. (1996): Z.a., ‘Schaking of huwelijk uit vrije wil?’, De Brabantse Leeuw 45 (1996) 227.

Zeggelen (1929), Van: M. van Zeggelen, De Plaetse aan de Veght. Romantisch Verleden van het huis Over-Holland (Amsterdam 1929).

Zunderman (2010): P. Zunderman, Transcriptie Civiele rechtspraak 1686-1692 Oldebroek Archief Richterambt, Civiele rechtspraak 1686-1692 ( 2010).


Gedrukte werken van voor 180

A. (1748) V.d.: P. v.d. A., Gestrafte lievdeloosheit of duidelyk bewys, Dat het Beredeneert Vertoog van C. de Witt, predikant en professor in de Oostersche Taalen in ’s-Hertogenbosch. Aengaende een Clandestine Verloovinge en Huwelyks voltrekkinge buiten ’s Lants, en buiten kennisse der ouderen, Gansch onbillyk, ergerlyk, en een Leraar in Godts Kerke onbetamelyk zy (Rotterdam 1748). KB Knuttel 18203.[1]

Aitzema (1670), Van: L. van Aitzema, Saken van Staet en Oorlogh, in, ende omtrent de Vereenigde Nederlanden. Vijfde deel (Den Haag 1670).

Allart (1795): J. Allart, Groot Placat boek, Inhoudende de placcaten ende Ordonnantien Van de Hoog Mog. Heeren Staaten Generaal der Verenigde Nederlanden. Deel 8 (Amsterdam 1795).

Beaumont (1664), Van: H. van Beaumont, Placaet van de Staten van Hollant ende West-Vrieslandt verbod op gebruik van vaartuigen bij vervoeren van personen zondervoorweten van de gecommitteerde raden (Den Haag 1664). KB Knuttel 8958.

Beern (1709): J.C. Beern, Neu-eröffnete Trauer- Bühne der vornehmsten unglücklichen Begebenheiten, welche sich in dem vergangenen seculo von 1601. bis 1700. in der Ganzen Welt, […]. Tweede deel (Neurenberg 1709) 561-583.

Berckel (1672), Van: M. van Berckel, Vertoog ofte consideratien den Hove van Hollandt met behoorlijck respect gesuggereert ofte over-gegeven, by, ofte van wegen de huysvrouwe ende de vrunden van Cornelis de Witt tegen de valsche aenbrenginge ofte beschuldiginge van Willem Tichelaer (, 1672). KB Knuttel 10184.

Berg (1694), Van den: I. van den Berg, Neder-lands Avysboek inhoudende verscheide consultatie en advysen. Tweede deel (Amsterdam 1694).

Berg (1709), Van den: I. van den Berg, Kort begrip van de vier deelen van het Nederlandse Advysboek (Amsterdam 1709).

Binckes (1785): S. Binckes, Verklaaringe van de Statuten, ordonnantien, Reglementen en Costumen van Rechte in Friesland (Leeuwarden 1785).

Boel (1712): T. Boel, Decisien en observatien, door wylen den Heer, en Mr Joannes Loenius (Amsterdam 1712).

Boey (1773): T. Boey, Woorden-tolk of verklaring dervoornaamste onduitse en andere woorden (Den Haag 1773).

Bor (1630): P.C. Bor, Vervolgh van de Nederlantsche oorloghen ende geschiedenissen. Vierde deel (Leiden/Amsterdam 1630).

Bor (1681): P.C. Bor, De Nederlandsche Historien, Derde Stuk, Oorsprongk, begin, en vervolgh der Nederlandsche oorlogen (Amsterdam 1681).

Bridat (1782): l’abbé Bridat, ‘Observations intéressantes sur le Traité de la Séduction, par M. Fournel, Avocat au Parlement de Paris’, Journal Littéraire de Nancy. Tome VII (1782) 118-132.

Broes (1792): B. Broes, Leerredenen over den Heidelbergschen Catechismus door Petrus Curtenius. Derde deel (Leiden 1792).

Capellen (1777-1778), Van der: R.J. van der Capellen, Alexander van der Capellen. Gedenkschriften. Deel 1 (Utrecht 1777/1778).

Cats (1658): J. Cats, Alle de wercken, so ouden als nieuwen, Van de Heer Jacob Cats, Ridder, oudt Raedpensionaris van Hollandt &c (Amsterdam 1658).

Cats (1702): J. Cats, ’s Werelds begin, midden, eynde, besloten in den Trouringh, met den proef-steen van den zelven (Amsterdam 1702).

Cau (1655): C. Cau, Eeuwich Edict van Keyser Karel in date den 4 October 1540, Groot-placaetboek, vervattende de placaten, ordonnantiën ende edicten van de Staten-Generaal der Verenigde Nederlanden. Deel 1 (Den Haag 1655).

Cau (1664): C. Cau, Groot.-placaetboek, vervattende de placaten, ordonnantien ende edicten van de Staten Generaal der Verenigde Nederlanden. Deel 2 (Den Haag 1664).

Cauwe (1676): F. Cauwe, Teghen-verghift Teghen een groote Peste van het Christendom, te weten: de Ydelheit, Oneerbaerheyt, ende Overdaet der vrauwelycke kleederen ende cieraeten. (Gent 1676).

Codde (1672): P.A. Codde, De Bedrooge schaakers, kluchtspel (Amsterdam 1672).

Damhouder (1555), De: J. de Damhouder, Practycke ende handbouck in Criminele Zaeken, verchiert met zommeghe schoone figuren (Leuven 1555).

Deken en Wolff (1782): A. Deken en B. Wolff, Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart (Den Haag 1782).

Deken en Wolff (1784): A. Deken en B. Wolff, Historie van den heer Willem Leevend (Den Haag 1784).

Ermerins (1794): J. Ermerins, Eenige Zeeuwsche oudheden, uit echte stukken opgeheldert (Middelburg 1794).

Fournel (1663): M. Fournel, Traité de la séduction, considérée dans l’ordre judiciaire (Parijs 1781).

G.(1663): H.D. G., De gekuypte vrijster (Overveen 1663).

Gally (1750): H. Gally, Some considerations upon Clandestine Marriages (Londen 1750).

Geesdorp (1664): C. Geesdorp, Verbael Gehouden by Cornelis Geesdorp Luytenant van de Guarde van haer Ed.Gro.Mog. Heeren de Staten van Hollandt en West-vrieslant, Cornelis vander Beecke, eerste deurwaarder, ende Iohan Broeckman, mede Deurwaerder van den Hove van Hollant. Noopende haer Reyse naer Breemen, Aenkomste, ende het gepasseerde aldaer, wegens het over leveren ende het Eschapperen van Johan Diederick van Mortaigne, sedert den 8. April, tot den 16 April 1664 (Utrecht 1664). KB Knuttel 8955.

Genootschap van Rechtsgeleerden (1776): een Genootschap van Rechtsgeleerden, Honderd rechtsgeleerde observatien uijt de Inleydinge tot de Hollandsche Rechtsgel. van wylen Mr Hugo de Groot. Deel I (Den Haag 1776).

Girard (1781): Abbé F. Girard, Histoire abrégée des officiers Suisse qui se sont distingués aux services étrangers dans de grades supérieurs (Fribourg 1781).

Gottfried en De Vries (1698): J.L. Gottfried en S. de Vries, Historische Kronyck; vervattende een nauwkeurige en volkomene beschryvingh der aldergedenckwaerdigste geschiedenissen des werelds, van den aenvangh der scheppingh tot op ‘t jaer Christi 1576. 2 Delen in 3 banden (Leiden 1698).

Groenewegen van der Made (1664/1652) S. Groenewegen van der Made, Inleydinge tot de Hollantsche Regts-Geleertheyt, beschreven by Hugo de Groot (Delft/Amsterdam 1664/1652).

Groenewegen van der Made (1729): S. Groenewegen van der Made, Alphabet der Hollandsche regten, ofte Bladt-wyzer en korten inhoud van de Inleyding tot de Hollandsche Regts-Geleerdheit beschreven door den heer Hugo de Groot (Amsterdam 1729).

Hamerster (1745): D. Hamerster, Naukeurige en duidelyke verklaring over de statuten, ordonnantiën, reglementen, en costumen van rechte in Friesland (Leeuwarden 1745).

Happel (1692): E.W. Happel, Historia Moderna Europae, oder eine Historische Beschreibung Deß Heutigen Europae (Ulm 1692).

Hasselt (1764), Van: J. van Hasselt, Verhandelinge over de misdaden en der selver straffen (Arnhem 1764).

Hasselt (1781), Van: J. van Hasselt, Aantekeningen en Byvoegzelen op de consultatie, advysen en advertissementen van verscheidenen treffelyke rechtsgeleerden in Holland bekent onder de naam van de Hollandsche Advysen. Tweede deel (Nijmegen 1781).

Hogendorp (1772), Van: D. van Hogendorp, Verhandeling der lyfstraffelyke misdaaden en haare berechtinge getrokken uyt de schriften van Benedict Carpzov (Amsterdam 1772).

Hooft (1628): W.D. Hooft, Stijve Piet (Amsterdam 1628).

Hoven (1700), Van den: Ae. van den Hoven, De Student, Stalknecht (Amsterdam 1700).

Huber (1742): U. Huber, Heedendaegse Rechtsgeleertheyt, soo elders, als in Frieslandt gebruikelyk (Rotterdam 1742).

Kemp (1792), Van der: F.A. van der Kemp, ’T Gezag, de macht en de grenzen der militaire rechtbank in de Verenigde Nederlanden. Zevende deel (Amsterdam 1792).

Kersbergen (1939): A.C. Kersbergen, ‘Een liefde aan de Leuvehaven’, Rotterdams Jaarboekje. Reeks 04, 7 (1939) 115-137.

Kersteman (1768): F.L. Kersteman, Hollandsch Rechtsgeleert Woorden-boek (Amsterdam 1768).

Kersteman (1789): F.L. Kersteman, Rechtsgeleerd Kweekschool; of, sleutel der crimineele practyk. Tweede deel (Amsterdam 1789).

Knibbe (1713): D. Knibbe, De leere der gereformeerde kerk volgens de order van de Heidelbergse katechismus (Leiden 1713).

Krul (1650): J.H. Krul, Minne-spiegel ter deughden: bestaende in verscheyde minnebeelden (Amsterdam 1650).

L. (1750): A. L., Nederlandsch Gedenkboek of Europische Mercurius, LXIste stuk Eerste Deel (Den Haag 1750).

Laar (1735), Van: C. van Laar, Het groot ceremonie-boek der beschaafde zeeden (Amsterdam 1735).

Langendijk (1714): P. Langendijk, Het wederzyds huwelijksbedrog (Amsterdam 1714).

Langendijk (1715): P. Langendijk, De wiskunstenaars of ’t gevluchte juffertje (Amsterdam 1715).

Leeuwen (1667), Van: S. van Leeuwen, Costumen, keuren ende ordonnantiën van het baljuschap en de lande van Rijnland (Leiden/Rotterdam 1667).

Leeuwen (1686), Van: S. van Leeuwen, Proces crimineel en Regtelyke bewering over het voorval of en hoeverre in Lijfstraffelijke saken de wil voor de daad mag opgenomen, en gestraft worden (Amsterdam 1686).

Leeuwen (1708), Van: S. van Leeuwen, Rooms-Hollands Regt (Amsterdam 1708).

Lindener Zoutelandt (1710), Van: J.D. van Lindener Zoutelandt, Mémoires de la Famille & de la Vie de Madame (Den Haag 1710).

Loon (1701), Van: W. van Loon, Groot Gelders Placaet-boeck (Nijmegen 1701).

Muinck (1679), De: A. de Muinck, Korte Verantwoordinge van Mr Alexander de Muinck de Jonge, oud-Burgemeester der Stadt Middelburgh, &c. Gedaegde in Persoon, tegen de Gedruckte en gedivulgeerde Biljetten, uytgegeven door Mr. Francois Velters op de naem van de Heer Meester Johan Rademacher, Balliuw Geintituleert Citatie ( 1679). KB Knuttel 11685.

Muinck (1702), De: A. de Muinck, Korte aanwysinge van de Validiteyt van de Brieven van Abolitie, verleent by den Heere Stadhouder deser Provintie van Zeeland, aan Mr Alexander de Muncq op den 20. July 1681 ( 1702). KB Knuttel 14860.

Mulders [1690]: A. Mulders, Korte memorie van rechten, gedaen maken en den Edelen Hove van Holland overgelevert, uyt den naeme van Anna Mulders Weduwe van Bernard Everards, in de saeke van haer soon George Everards, gedaegde by mandement crimineel met de clausule van edicte, op ende tegens den Procureur Generaelimpetrant in ’t selve cas. ( [1690]).

Nassau la Leck (1778), Van: L.Th. van Nassau la Leck, Algemeen beredeneerd register op alle de voornaamste rechtsgeleerde advysen, consultatie, advertissementen, decisien, observatien en sententien (Utrecht 1778).

Nederlandsche Jaerboeken van het koningrijk der Nederlanden, inhoudende een Verhael van de merkwaerdigste geschiedenissen, die voorgevallen zyn binnen den omtrek der Vereenigde Provintien. Elfde deel Tweede stuk (Amsterdam 1757); Twaalfde Deel (Amsterdam 1758); Eenentwintigste Deel behelzende Byvoegsels op de Jaerboeken van 1756 tot 1759.

Nicolson (1773): Sir Walter Philip Nicolson, Receuil van stukken, relatif tot de berugte zaake Tusschen Walter Philip Nicolson, ridder baronnet. en Vrouwe de Douarriere Carpenter ( 1773).

Nil Volentibus Arduum (1678): Nil Volentibus Arduum, De vryer in de kist (Amsterdam 1678).

Papon (1580): J. Papon, Trias judiciel du second notaire de Jean Papon (Lyon 1580).

Pots (1664): A. Pots, De president ende Raden over Hollandt/Zeelandt ende Vrieslandt. Opsporingsbevel voor Johan Diederik de Mortaigne, zijn handlangers en Catharina van Orliens (Den Haag 1664). KB Knuttel 8947; zie ook KB Knuttel 8952.

Reyd (1650), Van: E. van Reyd, Historie der Nederlantscher oorlogen, begin en voortganck tot den jare 1601 (Leeuwarden 1650).

Rijk [1715], De: J. de Rijk, De Dagdief, kluchtspel (Deventer [1715]).

Robinet (1783): J.-B. Robinet, Dictionnaire universel des sciences. Tome vingt-huitieme (Londen 1783).

Rooseboom (1666): G. Rooseboom, Receuil van verscheyde Keuren, en Costumen. Midtsgaders Maniere van procederen binnen de Stadt Amsterdam (Amsterdam 1666).

Scheltus (1770: I. Scheltus, Groot-placaetboek, vervattende de placaten, ordonnantien ende edicten van de Staten-Generaal der Verenigde Nederlanden. Deel 7 (Den Haag 1770).

Schomaker (1738): J. Schomaker, Instructoire en Decisoire consultatien en Advisen. Eerste deel (Nijmegen/Amsterdam 1738).

Schopman en Ellinckhuyzen (1749): J. Schopman en F. Ellinckhuyzen, ‘Casuspositie’, in: A.L. (red.), Nederlandsch gedenkboek of Europische Mercurius. LXe stuk 1e deel (Amsterdam 1749) 305-314.

Schorer en Van Wyn (1777): W. Schorer en H. van Wyn, Dertig rechtsgeleerde vragen uit de Inleidinge tot de Hollandsche Regtsgeleerdheid van wylen Mr. Hugo de Groot (Den Haag 1777).

Schrassert (1740): J. Schrassert, Codex Gelro Zutphanicus ofte Handboeck, vervattende het Summier van veele saecken de Politie ende Justitie in den Furstendom Gelre ende Graafschap Zutphen betreffende (Harderwijk 1740).

Soet (1641): J. Soet, Maagden-baak voorgestelt in minnelijke leer-beeldjes vast gemaakt door verscheyden historiën. Alsmede eenighe soete sangversjes (Amsterdam 1641).

Soolmans (1669): J. Soolmans, De snaekse schaking van de juffer in de kleer-ben (Amsterdam 1669)

Swaenswyck en De Vos (1712): J. de Vos en A. van Swaenswyck, ‘Casus sexagesimusquartus’, Bellum Juridicum (Utrecht 1712), 506 -507.

Tichelaer en Hagius (1672): W. Tichelaer en G. Hagius, Waerachtigh Verhael, van ’t gepasseerde In, ende ontrent der saecken, tusschen Willem Tichelaer, Mr. Chirurgyn tot Piershil En Mr. Cornelis de Witt, Ruward van Putten ( 1672). KB Knuttel 10206.

Trassberg (1664), Von: P.P. von Trassberg, Articul-brief, waer by eenige Annotatien ghevoecht zijn (Groningen 1664).

Viverius (1665): J. Viverius, Wintersche avonden of Nederlandsche vertellingen (Amsterdam 1665).

Vries (1682-1684), De: S. de Vries, D’eedelste tijdkortingh der weet-geerige verstanden: of de groote historische rariteit-kamer (Amsterdam 1682-1684).

Vrolikhert (1758): G. Vrolikhert, Vlissingsche kerkhemel […] (Vlissingen/Middelburg 1758).

Vulpius (1793): C.A. Vulpius, De mislukte schaking, tooneelspel in één bedryf (Haarlem 1793).

Wagenaar (1786): J. Wagenaar, Vaderlandsche Historie (Amsterdam 1786).

Water (1729), Van de: J. van de, Groot Placcaatboek vervattende alle de Placaten, Ordonantien en Edicten, der Edele Mogende Heeren Staten ’s Lands van Utrecht; mitsgaders van de Ed. Groot Achtb. Heeren Borgermeesteren en vroedschap der Stad Utrecht. Eerste deel (Utrecht 1729).

Weickard (1793): M.A. Weickard, De Wysgeerige arts. 2e deel (Dordrecht 1793).

Wijn e.a. (1794), Van: L.H. van Wijn e.a. (red.), Byvoegsels en aanmerkingen voor het dertiende deel der vaderlandsche historie van Jan Wagenaar (Amsterdam 1794).

Witsen Geysbeek (1796): P.G. Witsen Geysbeek, De eer en de eerzucht der menschen van de belagschlyke zyde beschouwd in eene boertige verhandeling, voorgelezen in de maatschappij: felix merites ( 1796).

Witt (1748), De: C. de Witt, Beredeneert vertoog Wat van eene clandestiene verloovinge, en huwelyks voltrekkinge buiten ’s Lants, en buiten kennisse der Ouderen te oordelen zy, en Hoe billyk daarteegen de kerkelyke censuur, ter weeringe van dusdaanig eene Ergernisse, geoeffent werde (Amsterdam 1748). Niet in KB, wel besproken in KB Knuttel 18203.

Witt (1749), De: C. de Witt, Afgeparste Verantwoording op de gravamina of bezwaarnissen ingebracht door D. Abdias Velingius. A.L.M. Phil Doct en Predikant te ’s Bosch, Tegen het bereedeneert vertoog, wat van eene Clandestine verloovinge, en Huwelyks-voltrekkinge buiten ’s Lants, en kennis der Ouderen te oordeelen zy, en Hoe billyk daarteegen de Kerkelyke Censuur, ter weeringe van dusdaanig eene ergernisse geoeffent werde (Amsterdam 1749). KB Knuttel 18246.

Z.a. (z.j.-1): Z.a., Memorie Gedaan maken ende de Ed: Mo: Heeren Gecommitteerde uyt de vergadering van Haar Ho: Mo: de Heeren Staaten Generaal der Vereenigde Nederlanden overgegeven uyt de naam en van wegens Jan François Baron d’Eysschen, Heere van Triest, en Catharina Antonetta van Hartzheym, Vrouwe van Triest, egte Man en Vrouw wonende althans alhier in de Hage, dienden tot Rescontre van sekere Missive door de Magistraat van Ceulen, op den 1. Maart 1737, aan haar Ho: Mo: geschreven ( z.j.).

Z.a. (z.j.-2): Z.a., Nader memorie uyt de naam van Frederik de Wit, aan de schepenen der Stad Amsterdam overgegeven, ter defensie van François de Wit, zyn soon ( z.j.).

Z.a. (z.j.-3): Z.a., Nader Redenen & Motiven, dienende tot fondament van de Requeste, uyt name en van wege Jacob Poppe tegens Fr. De Wit, over en ter saecke van het vervoeren, seduceeren en verbergen van Margareta Jacoba. Poppen ( z.j.).

Z.a. (1664-1): Z.a., Brief en Deductie tot Justificatie van de conduite dewelke zijn Excel: Heinrich Walraet Grave van Waldeck Piermont en Culemborg gebruykt heeft ontrent de saecke van Johan Diderich van Mortaigne Sedert dat den selven Iuffrouw Catarina van Orliens Vyt ’s-Gravenhage is vervoert ende tot Culemborch gebracht heeft, Geschiet den 8/18Martii 1664. Aen Haer Ho: Mo: overgegeven den 12. April 1664 (Utrecht 1664). KB Knuttel 8956.

Z.a. (1664-2): Z.a., Brief Van de Vrye Rijcx Stadt Breemen, Aen Haer Ho:Mog. De Heeren Staeten Generael. Mitsgaders Attestatien, Bewijsen ende Verklaringhe, van veele Officieren der Stadt Breemen, Raeckende het eschapperen van Johan Diederick van Mortaigne (Utrecht 1664). KB Knuttel 8957.

Z.a. (1664-3): Z.a., Haegsche Juffer Roof, Of Verhael van het gepasseerde ontrent het Rapieren en wegh voeren van Juffr, Catharina van Orliens, Door Johan Diederik Mortaigne, en het gene daer so in Den Hage als in Culemborgh is gepasseert (Leiden 1664). KB Knuttel 8945.

Z.a. (1664-4): Z.a., Haegs-kermisch-praetgen over het gevange-nemen van Jacobus Overheul. Om dieswille dat een burgemeesters dogter van Delft, Zara vander Dusschen genaemt, geseyt wierdt met hem te willen door-gaen. (Den Haag 1664). KB Knuttel 8967.

Z.a. (1664-5): Z.a., Provisionele Interdictie, ende Reglement By den Hove van Hollant tot laste van Iacob Overheul Geemaneert, ten dien fine, hy zijne voorgaende Desseynen, ontrent Juffrouw Sare vander Dussen, Dochter van den Burgermeester vander Dussen, sal hebben uyt te voeren ( 1664). KB Knuttel 8968.

Z.a. (1664-6): Z.a., De seer grouwelicke ontschakinge vande Edele Jonckvrouwe Catharina van Orleans door Hans Diderick van Mortaigne en ’t geene daer ontrent gepasseerd is (Gorcum 1664). KB Knuttel 8944.

Z.a. (1679-1): Z.a., Citatie, Gedaan ten versoeke van de Heer Johan Rademacher, bailiu der stad Middelburg, causa officii Eysscher in cas Crimineel contra Mr. Alexander de Muinck, Gedaaghde. (Middelburg 1679). KB Knuttel 11683.

Z.a. (1679-2): Z.a., Citatie, Tegen Mr. Alexaner de Muinck de Jonge. ( [1679]).

Z.a. [1680]: Z.a., De Ware Bekeringe en Violente vervolgingen van Eva Cohen, nu genaemt Elisabeth (Londen, [1680]). KB Knuttel 11802.

Z.a. (1683): Z.a., Ravissement de l’Helene d’Amsterdam (Amsterdam 1683).

Z.a. (1702): Z.a., Brieven van abolitie by zyn Hoogheid den heere Prince van Orange verleend aan Mr. Alexander de Muinck in dato den 20 July 1681 ( 1702). KB Knuttel 14859.

Z.a. (1703): Z.a., Advis van Regtsgleerden tot bewys van de validiteyt van de brieven van abolitie (Den Haag 1703).

Z.a. (1740): Z.a., Registers der Stucken, begrepen in alle delen des Groot Gelderschen Placaet-boecks (Arnhem 1740).

Z.a. (1746): Z.a., Tegenwoordige staat der Vereenigde Nederlanden. Deel 6 (Amsterdam 1746).

Z.a. (1762-1): Z.a., Leben des Grafen von Totleben, ehemaligen Obristen in den Diensten der General-Staaten der vereinigten Provinzen (Keulen 1762).

Z.a. (1762-2): Z.a., Maendelyksche Berichten, uit de andere waereld, of de spreekende dooden. Bestaande in redeneeringen tusschen allerhande verstorven potentaaten en personagiën van rang. Vijftiende deel, vijfde stuk, mei 1762 (Amsterdam 1762).

Z.a. (1763): Z.a., De wonderbare slimheid, van bedrog en list in den tegenwoordigen waereld ten toon gesteld ( 1763).

Z.a. (1764-1): Z.a., Project tot het aanstellen van makelaars, in huwelyken. Waar in op een klaare wyze werd aangetoont, het redres van veele kwade trouw-verbonden. En schakingen van jonge dochters in Nederlanden ( 1764).

Z.a. (1764-2): Z.a., Roskam op de vermeedering der veelvuldige bedrieglykheeden en overtredinge in de Brouwery dezer Weereld (Zutphen 1764). KB Knuttel 20874.

Z.a. (1771): Z.a., (nr.148) ‘Het karakter van een eerlyk man’, De Onderzoeker. Derde deel (1771) 345-352.

Z.a. (1772): Z.a., ‘Vertoog, over de nuttigheid om de zugt tot roem aan te moedigen en te versterken’, in: Hedendaagse vaderlandsche letter-oefeningen benevens Mengelwerk. Eerste deel, tweede stuk (Amsterdam 1772) 511-519.

Z.a. (1784): Z.a., Edict van den Keyzer van dan 28. september 1784 raekende het houwelyk (Brussel 1784).

Zurck (1757), Van: E. van Zurck, Codex Batavus (Rotterdam 1757).


Archieven en collecties

De ‘Internationaal Standard Identifier for Libraries and Related Organizations’ wordt sinds 2008 door het Nationaal Archief aan archiefdiensten toegekend. De code bestaat uit de landsaanduiding, een afkorting van de vestigingsplaats en initialen van de naam van de dienst. Voorbeeld: NL-HtSA staat voor Nederland – ’s-Hertogenbosch – Stadsarchief. Er zijn steeds meer archiefdiensten die deze ISIL-code gebruiken. Bij het citeren van hun archieven heb ik daarmee rekening gehouden.


Archief Delft

NL-DtAD Archiefnummer 845 Collectie Tromp, 1626-1966


Archief Eemland, Amersfoort

NL-AmfAE Toegangsnummer 0001.01 Stadsbestuur Amersfoort, 1300-1810


Brabant Historisch Informatie Centrum,’s-Hertogenbosch

NL-HtBHIC Archiefnummer 19 Raad van Brabant, 1586-1811

NL-HtBHIC Archiefnummer 7618 Schepenbank Land van Ravenstein, 1538-1810


Drents Archief, Assen

NL-AsnDA Archiefnummer 60 Havixhorst te De Wijk, 1635-1830


Erfgoedcentrum Achterhoek Liemers, Doetinchem

NL-DtcSARA Archiefnummer 0576 Familie Scholten en verwanten te Winterswijk en elders, 1602-1973
Erfgoed Leiden en Omstreken

NL-LdnRAL Archiefnummer 0501A Stadsarchief van Leiden (Stadsbestuur (SAII)), 1574-1816

NL-LdnRAL Archiefnummer 1004 Doop-, Trouw- en Begraafboeken Leiden, 1575-1859


Gelders Archief, Arnhem

NL-AhGldA Archiefnummer 0124 Hof van Gelre en Zutphen, (1425) 1543-1811 (1902)

NL-AhGldA Archiefnummer 0176 Retroacta Burgerlijke Stand (RBS)/Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB) Gelderland

NL-AhGldA Archiefnummer 0207 Burgerlijke Stand Gelderland, 1811-20e eeuw

NL-AhGldA Archiefnummer 0370 Heren en Graven van Culemborg, 1241-1810

NL-AhGldA Archiefnummer 0439 Huizen Waardenburg en Neerijnen, 1288-1999

NL-AhGldA Archiefnummer 0630 Familie Van Leeuwen, 1602-1847

NL-AhGldA Archiefnummer 0908 Familie van Rhemen; Handschriften, 1565-1794

NL-AhGldA Archiefnummer 1707 Gelderse Landdagsrecessen, 1581-1798


Gemeentearchief Gemert

NL-GmtGAGB Archiefnummer AG.082 Schepenbank Gemert, 1473-1810


Groninger Archieven

NL-GnGRA Archiefnummer 124 Burgerlijke Stand, retro-acta, 1596-1877

NL-GnGRA Archiefnummer 498 Familie Clant, 1600-1960

NL-GnGRA Archiefnummer 551 Familie Van Maneil, 1602-1804

NL-GnGRA Archiefnummer 552 Familie Van Swinderen en De Marees van Swinderen, 1370-1982

NL-GnGRA Archiefnummer 1534 Volle gerecht van de stad Groningen, 1475-1811


Het Utrechts Archief

NL-UtHUA Archiefnummer 11-2 Familie van Persijn, 1630-1888

NL-UtHUA Archiefnummer 34 Notarissen; Notariële akten, 1560-1811

NL-UtHUA Archiefnummer 203 Familie van Bijlevelt, 1562-1947

NL-UtHUA Archiefnummer 204 Familie de Malapert, 1368-1816

NL-UtHUA Archiefnummer 239-1 Hof van Utrecht, 1530-1811

NL-UtHUA Archiefnummer 702-7 Stad Utrecht, gerecht, 1577-1795

NL-UtHUA Archiefnummer 1231 Doop-, huwelijks- en begraafregisters Everdingen, Hagestein en Vianen, 1598-1812


Historisch Centrum Overijssel, Zwolle

NL-ZlHCO Archiefnummer 0033 Drostambt Twente, 1610 – 1811

NL-ZlHCO Archiefnummer 0046.1 Richterambt Delden, 1548-1811

NL-ZlHCO Archiefnummer 0230.1 Bevervoorden tot Oldemeule, familie Van, 1345-1974

NL-ZlHCO Archiefnummer 0238.1 Heerkens, familie, (1371)1614-1908 (1982)

NL-ZlHCO Archiefnummer 1140 Nederlands Hervormde Gemeente te Zwolle, 1581-1950


Hoge Raad van Adel (HRA), Den Haag

Collectie Anthonius Matthaeus


Jan Menze van Diepen Stichting, Slochteren

Collectie JMD-T


Lincolnshire Archives (LA), Lincoln (UK)

Manuscripts of the Earl of Ancaster


Nationaal Archief, Den Haag

NL-HaNA Toegang 1.01.02 Staten-Generaal, merendeel, 1576-1796

NL-HaNA Toegang 1.02.14 Legatie Frankrijk, 1747-1810

NL-HaNA Toegang 1.08.11 Nassause Domeinraad, vanaf 1581, merendeel 1581-1811

NL-HaNA Toegang 1.10.06 Collectie Bisdom, 1280-1810

NL-HaNA Toegang 1.10.27 Collectie Taalman Kip, 1271-1954

NL-HaNA Toegang 1.10.37 Hardenbroek, van, Ambtelijke stukken, 1480-1791

NL-HaNA Toegang 1.10.92 De Mortaigne, 1639-1761

NL-HaNA Toegang Staten van Holland, na 1572, 1572-1795

NL-HaNA Toegang 3.01.05 Gecommitteerde Raden van de Staten van Holland en West-Friesland, 1621-1795

NL-HaNA Toegang 3.01.09 Gedeputeerden van Haarlem ter Dagvaart, merendeel 1603-1787

NL-HaNA Toegang Grafelijkheidsrekenkamer Registers, merendeel 1446-1728

NL-HaNA Toegang Hof van Holland, 1428-1811

NL-HaNA Toegang 3.03.02 Hoge Raad van Holland en Zeeland, 1582-1797

NL-HaNA Toegang 3.20.23 Familie Heereman van Zuydtwijck, 1360-1880

NL-HaNA Toegang 3.20.52 Familiearchief Van Slingelandt-De Vrij Temminck, 1550-1813


Regionaal Archief Dordrecht

NL-DdtRAD Archiefnummer 27 Nederlands Hervormde gemeente van Dordrecht, 1572-1969

NL-DdtRAD Archiefnummer 731 Polder ‘De lage nesse’, 1602-1961


Regionaal Archief Rivierenland, Tiel

NL-TlRAR Archiefnummer 0874 Handschriftencollectie Culemborg, 1500-heden


Regionaal Archief Tilburg

NL-TbRAT Archiefnummer NL-TbRAT-14 Schepenbank van Tilburg en Goirle, 1492-1810

NL-TbRAT Archiefnummer NL-TbRAT-115 Notariële archieven Tilburg, 1577-1935

NL-TbRAT Archiefnummer NL-TbRAT-851 Notariële archieven Oisterwijk, 1594-1925

NL-TbRAT Archiefnummer NL-TbRAT-867 Inventaris van de collectie Doop-, Trouw- en NL-TbRAT Begraafboeken van Oisterwijk, 1597-1910, trouwboek Oisterwijk nr. 15, 1733-1787 (Nederduits gereformeerd) 1733-1787


Regionaal Historisch Centrum Limburg, Maastricht

NL-MtSHCL Archiefnummer 01.001 Staten van het Overkwartier van Gelre, 1404-1794

NL-MtSHCL Archiefnummer 16.1143 Familie Vrijthof te Bemelen/Maastricht, 18e-19e eeuw

NL-MtSHCL Archiefnummer 20.086A Brabants Hooggerecht Maastricht, 1314-1796

NL-MtSHCL Archiefnummer 20.091B Commissarissen-deciseurs Maastricht (rechterlijk), processen


Rijckheyt, Centrum voor Regionale Geschiedenis, Heerlen

NL-HrlRi Archiefnummer 001 Schepenbank Heerlen, 1479-1796


Stadsarchief Amsterdam

NL-AsdSAA Archiefnummer 376 Nederlands Hervormde Gemeente te Amsterdam; Kerkenraad, 1578-1975


Stadsarchief Breda

NL-BdSA Archiefnummer ARC0197 Notarissen te Breda, 1543-1925

NL-BdSA Archiefnummer CB Collectie DTB Breda, 1762-1783


Stadsarchief Deventer

NL-DvSA ID 0723 Retroacta burgerlijke stand (DTB) Deventer, 1542-1811


Afdeling Erfgoed/Stadsarchief ’s-Hertogenbosch

NL-HtSA Archiefnummer 0001 Stadsbestuur van ‘s-Hertogenbosch, 1262-1810

NL-HtSA Archiefnummer 0014 Oud Rechterlijk Archief der Schepenbank te ‘s-Hertogenbosch, 1366-1811

NL-HtSA Archiefnummer 0072 Notarissen met standplaats ’s-Hertogenbosch, voor 1842

NL-HtSA Archiefnummer 0189 Archief van de kerkenraad van de Hervormde Gemeente te ‘s-Hertogenbosch, 1629-1794

NL-HtSA Magistraatsbibliotheek ‘s-Hertogenbosch HM 68


Streekarchief Midden-Holland, Gouda

NL-GdSAMH Archiefnummer 0001 Archief van de stad Gouda, 1311-1815


Streekarchivariaat Noordwest-Veluwe

(geen ISIL-code) Streekarchivariaat Noordwest-Veluwe Archiefnummer 2001 Richters in het Richterambt Oldenbroek, 1564-1811


Tresoar, Leeuwarden

NL-04-0041-000 Archiefnummer 14 Hof van Friesland, 1504-1811

NL-04-0041-000 Archiefnummer 326 Familie thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg


Waterlands Archief, Purmerend

NL-PmWA Archiefnummer 0717 Notarissen ter standplaats Edam, 1574-1842


West-Brabants Archief, Bergen op Zoom

NL-BozWBA Archiefnummer boz – 0423 Doop-, trouw- en begraafboeken Ossendrecht, 1653-1810

NL-BozWBA Archiefnummer boz – 0357 Doop-, trouw- en begraafboeken Halsteren, 1632-1810


Westfries Archief, Hoorn

NL-HnWFA Archiefnummer 1685 Notarissen in West-Friesland tot 1843, 1552-1842


Zeeuws Archief, Middelburg

NL-MdbZA Archiefnummer 339 Hervormde Gemeente te Sint Anna ter Muiden, 1612-1971(1976)

NL-MdbZA Archiefnummer 2705 Hervormde Gemeente te Zoutelande, 1702-1990

[1] Zie ‘The Early Modern Pamphlets Online’ op de website van de Koninklijke Bibliotheek (KB). De nummering van de pamfletten is van W.P.C. Knuttel.



Home – Schaking

Een strijd van eer tegen eer

In de vroegmoderne tijd was eer de maatschappelijke meetlat waarlangs burgers beoordeeld werden. Iedereen had persoonlijke eer en het was zaak om altijd alert te zijn op kansen om die eer te verhogen, dan wel bedreigingen die de eer zouden verlagen. Een huwelijk was voor jongemannen een kans om van eerpositie te wisselen, vooral als de dame in kwestie tot een hogere eergroep behoorde. Maar vooraanstaande families zaten niet te wachten op een huwelijkskandidaat uit een lagere eergroep. En dat kon voor conflicten zorgen, met schaking als ultieme ontknoping. Bekijk en beluister hier het lekenpraatje dat op 4 juli 2017 voorafgaande aan de promotie van Rolf Hage is gehouden.

Schaking: een gewaagde zet

Schaking was een ongeoorloofd vertrek van een jong stel dat met elkaar wilde huwen, maar daarvoor geen goedkeuring had. Het was een handeling uit eerbehoud die de eerposities op scherp zette. De eerreflex kwam vaak van de familie, maar soms ook van de overheid, de kerk of andere partijen. De sancties konden zwaar zijn, passend bij een manifeste eersamenleving. Schaking klinkt misschien als een romantisch avontuur, maar het was een serieuze zaak. Een gewaagde zet die altijd tot een reactie leidde. Schaking was een strijd van de eer van het paar tegen de eer van haar familie, met zelden een uitgesproken winnaar.

Proefschrift schaking

De Databank Schakingen brengt het fenomeen schaking voor het voetlicht in archiefbronnen en literatuur. Deze databank vormt een geheel met het boek Eer tegen eer. Een cultuurhistorische studie van schakingen tijdens de Republiek, 1580-1795. De handelseditie van dit proefschrift is in maart 2019 verschenen bij Uitgeverij Verloren.

Klik hier voor een blik op de inhoud zoals gepresenteerd door Historiek op youtube op 26 maart 2019.

Recensies: Recensiebank Historisch Huis (juni 2019)Brabant Cultureel (juni 2019) en Brabants Dagblad (juni 2019).

Uw zoekterm wordt gezocht in ‘casussen’ en ‘kluchten’ in de databank, behalve in de pdfs.


1 resultaat/resultaten gevonden
Pagina 1 van 1

Pagina 1 van 1


Doorzoek de hele site

Zoeken 2









Niet gebruiken

Niet gebruiken



Maatschappelijke meetlat voor iedereen


Persoonlijk eer

Ten tijde van de Republiek der Verenigde Nederlanden (1580-1795) was ‘eer’ de meetlat van het dagelijks leven. Eer had betrekking op de maatschappelijke waarde die iemand meende te hebben, én de waardering die anderen hem of haar gaven. Eer betrof het ‘goede gevoelen’ dat een ander van iemand had. Elke man of vrouw had persoonlijke eer. Om die te bewaken werd bejegening door anderen afgezet tegen de persoonlijke integriteit (de ‘tot hier en niet verder’-houding).


Naast persoonlijke eer was er ook sprake van eergroepen. Mensen maakten vaak deel uit van meerdere eergroepen, denk aan familie, buurt, kennissen en relaties, functies, leger, kerk et cetera. Elke eergroep had groepseer, op basis waarvan het gedrag van een individueel lid werd afgemeten.


Eer was belangrijk voor iedereen, van hoog tot laag. In de Republiek werd dagelijks over eer gesproken. Moraalschriften vertelden hoe je eerzaam moest leven, maar ook in kluchten, dagboeken, pamfletten, gedichten, kunst en discussies speelde het eervertoog een belangrijke rol. Het eervertoog kreeg vorm in zowel woorden als in lichaamstaal. Gebaren, houdingen en gedragingen hadden een onuitgesproken maar dwingende invloed op het contact tussen mensen.


Eer was dus altijd aanwezig in het maatschappelijk verkeer. Handelingen en gedrag werden doorlopend becommentarieerd. Dat kon leiden tot erehandel: het daadwerkelijk trachten de eer van een ander te verlagen en daardoor de eigen eer te verhogen. Dat kon in woord, gebaar of geschrift. Men ging naar de lokale rechter of kerkenraad om zijn gelijk te halen. Die kon een verzoening voorstellen, maar bij zware overtredingen kon iemand ook als eerloos worden verklaard. Daarmee werd de overtreder buiten de samenleving geplaatst, feitelijk verbannen.

Schaking: eer tegen eer

Iedereen moest te allen tijde op de hoede zijn voor eerverlaging of een mogelijkheid om eer te verhogen, desnoods ten koste van die van anderen. Bij schaking raakte persoonlijke eer in conflict met de groepseer van de familie van het meisje, de familie-eer.

Bij schaking speelde liefde natuurlijk een rol, maar alleen in combinatie met eer. Geldzucht was volgens de bronnen zelden een argument, eer daarentegen wel. Een huwelijk met een jonge vrouw uit een betere stand kon namelijk voor eerverhoging zorgen. De uitkomst was overigens hoogst onzeker: de familie van de dame stond vaak niet te popelen op verzoening en gratieverlening. Toelating tot de eergroep gebeurde meestal niet of slechts met grote moeite.

Meer weten?

Alle gebruikte eerbegrippen worden uitvoerig besproken in Eer tegen eer. Een cultuurhistorische studie van schaking tijdens de Republiek, 1580-1795. De handelseditie van dit proefschrift is verkrijgbaar via Uitgeverij Verloren.

Bekijk en beluister hier (youtube) het lekenpraatje dat op 4 juli 2017 voorafgaande aan de promotie is gehouden.

Bekijk hier (youtube) de inhoud van het boek zoals gepresenteerd door Historiek op 26 maart 2019.


Achtergrond Databank Schakingen

De Databank Schakingen is de digitale weerslag van het proefschrift Eer tegen eer. Een cultuurhistorische studie van schaking tijdens de Republiek, 1580-1795. Op 4 juli 2017 promoveerde dr. Rolf Hage op dit proefschrift aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Promotor en copromotor waren respectievelijk prof. dr. H.W. Roodenburg en prof. dr. M.P.C. van der Heijden.

In de Databank Schakingen zijn de voor dit onderzoek gebruikte bronnen ontsloten voor iedereen. De zoekfunctie maakt het mogelijk om specifiek te zoeken naar een periode, gebied, persoon of op trefwoord.

Bronnen en casussen

In de Databank Schakingen zijn de voor dit onderzoek gebruikte bronnen ontsloten voor iedereen. De zoekfunctie maakt het mogelijk om specifiek te zoeken naar een periode, gebied, persoon of op trefwoord. De beschreven casussen belichten de ontwikkelingen zoals die uit de archieven en andere contemporaine bronnen naar voren komen. Deze zijn in chronologische volgorde gezet en als een doorlopend verhaal weergegeven. De casussen zijn interessant voor onderzoekers naar hun stamboom, naar sociologische en historische onderwerpen, naar rechtsgeschiedenis en mentaliteitsgeschiedenis. Ook geïnteresseerden in emancipatie en vrouwengeschiedenis vinden in de databank veel van hun gading.

Meer weten?

De illustraties op deze website zijn ontworpen door Niek Frijters (Bureau voor Beeldvorming) en het webdesign is van Floor Crijns (First Floor Design).

Neem bij vragen, opmerkingen of suggesties gerust contact op via: ook als u een zaak kent die nog niet in de databank staat. Alvast dank!

Wilt u voor uw instelling, vereniging of stichting een voordracht? Dat kan vanaf september 2019. De kosten voor een standaardpresentatie bedragen € 100 excl. BTW en excl. reiskosten per dagdeel. Heeft u andere wensen, neemt u dan contact op via


Dr. Rolf Hage

Laatste wijziging van deze site: 9 juni 2019.



Schaking ten tijde van de Republiek

Schaking was een terugkerend probleem in de Republiek der Verenigde Nederlanden. Voor het promotieonderzoek Eer tegen eer passeerden zo’n 200 casussen uit de periode 1580-1795 de revue. Deze databank biedt digitaal toegang tot die casussen, evenals tot een aantal kluchten. Zoek op naam, gewest, plaats, periode, schakingsfiguratie of simpelweg op zoekterm. Bij diverse casussen zijn originele stukken als download in pdf beschikbaar; die verschijnen in een apart venster. Vanwege de soms grote hoeveelheid scans kan het openen even duren.

Goed om te weten: de zoekmodule is afgestemd op alle casussen en kluchten in deze databank, uitgezonderd de pdf’s. Heb je aanvullende vragen over het fenomeen schaking of eer, neem dan gerust contact op.

1 resultaat/resultaten gevonden
Pagina 1 van 1

Pagina 1 van 1



This is an example of a WordPress page, you could edit this to put information about yourself or your site so readers know where you are coming from. You can create as many pages like this one or sub-pages as you like and manage all of your content inside of WordPress.